Հայաստանի ներկա ներքաղաքական իրականության մեջ այս միտումները հստակ տեսանելի են արդեն։ Գործող վարչապետի «քաղաքական» խոսույթը վաղուց կորցրել է պետական ղեկավարին բնորոշ զսպվածությունն ու ինստիտուցիոնալ լեզուն՝ փոխարինվելով սպառնալից, անպարկեշտ, վիրավորական և բացահայտ պիտակավորող բառապաշարով։ Այս գործընթացի առանցքային բաղադրիչներից մեկը հասարակական-քաղաքական բևեռացման համակարգված խորացումն է, որը սկզբում արտահայտվում էր պարզունակ ձևակերպմամբ՝ «սևերի ու սպիտակների» բաժանմամբ, սակայն, իրականում ենթադրում էր քաղաքական-հասարակական իրականության երկբևեռ համակարգի կառուցում, որտեղ հանրային դաշտը բաժանվում է բացարձակապես հակադիր և անհաշտ ճամբարների։ Ժամանակի ընթացքում այս մոտեցումը դուրս եկավ հռետորաբանության սահմաններից և վերածվեց «քաղաքական» մտածողության և վարքագծի ձևավորման առանցքային մեխանիզմի։ Հասարակությանը նման տրամաբանությամբ բաժանելու գործելաոճը իշխանության համար դարձավ ոչ թե ժամանակավոր քարոզչական հնարք, այլ կառավարման և զանգվածների մոբիլիզացիայի համակարգային տեխնոլոգիա։

Այստեղ կարևոր է հասկանալ հիմնական քաղաքական նպատակը։ Երբ իշխանությունը կորցնում է հանրային լայն կոնսենսուսը, երբ կուտակվում են անվտանգային, սոցիալական և պետական ճգնաժամերը, իշխանության համար առավել արդյունավետ է դառնում քաղաքական դաշտը գաղափարականից տեղափոխել հուզական և հոգեբանական հարթություն։ Քաղաքացին, որը քննարկում է անվտանգային ձախողումները, տնտեսական խնդիրները կամ պետական համակարգի թուլացումը, վտանգավոր է իշխանության համար։ Սակայն քաղաքացին, որը գտնվում է վախի, զայրույթի կամ ատելության հոգեբանական ազդեցության տակ, շատ ավելի հեշտ է մանիպուլացվում և ուղղորդվում։

Այս գործընթացների հիմքում ընկած են քաղաքական հոգեբանության մի շարք հայտնի օրինաչափություններ, որոնք վերաբերում են վախի ազդեցությանը քաղաքական վարքագծի վրա։

Քաղաքական հոգեբանության մեջ վաղուց հայտնի է, որ վախը հասարակական կառավարման ամենաարդյունավետ գործիքներից մեկն է։ Վտանգի պայմաններում մարդու բանականությունը թուլանում է և առաջնային է դառնում ցանկացած գնով վտանգից խուսափելու բնազդը։ Այդ պայմաններում ընտրողը սկսում է ընտրել ոչ թե առավել արդյունավետ քաղաքական ուժին, այլ այն ուժին, որը ներկայանում է որպես «ավելի քիչ վտանգավոր»։ Հենց այստեղ է, որ սկսում է աշխատել ժամանակակից մանիպուլյատիվ քարոզչության ամենակարևոր մեխանիզմը՝ կեղծ երկընտրանքի ստեղծումը։ «Կամ մենք, կամ վերադարձող նախկինները», «կամ մենք, կամ պատերազմ և մարդկային նոր կորուստներ» տրամաբանությունը քաղաքական մրցակցությունը վերածում է վախի վրա հիմնված ընտրության:

Այս ֆոնին պատահական չէ, որ իշխանության հռետորաբանության մեջ շարունակաբար վերարտադրվում են ներքին «թշնամիների» կերպարներ։ Ընդդիմությունը ներկայացվում է ոչ թե որպես քաղաքական մրցակից, այլ որպես վտանգավոր ուժ, որը ցանկանում է «հրահրել պատերազմ», «խանգարել խաղաղության կայացմանը», «քանդել պետությունը», «վերադարձնել անցյալը» և «ոչնչացնել ժողովրդի հաղթանակը»։ Սա դասական ամբոխավարական տեխնոլոգիա է, որի նպատակը քաղաքական հակառակորդի լեգիտիմության ոչնչացումն է։

Սակայն նման քաղաքականության ամենավտանգավոր հետևանքը լոկ ընտրական գործընթացը չէ։ Այսպիսի հոգեբանական դինամիկան ժամանակի ընթացքում դուրս է գալիս զուտ ընտրական տրամաբանությունից և վերածվում է հասարակական կառուցվածքի խորքային փոփոխության։ Խնդիրն այն է, որ հասարակության ներսում աստիճանաբար ձևավորվում է փոխադարձ թշնամանքի մշակույթ և սոցիալական վստահության քայքայում։ Երբ իշխանությունն ինքն է քաղաքական խոսույթի մեջ արմատավորում ատելության լեզուն, հասարակական ագրեսիան սկսում է տարածական դառնալ բոլոր մակարդակներում՝ սոցիալական ցանցերից մինչև առօրյա մարդկային հարաբերություններ։ Քաղաքացին այլևս չի ընկալում իր քաղաքական հակառակորդին որպես այլ կարծիք ունեցող մարդ, այլ որպես թշնամի՝ ինչը հանգեցնում է հասարակական ներուժի փոշիացման և հանրային համերաշխության հիմքերի թուլացման։

Պատմությունը բազմիցս ցույց է տվել, որ երկարաժամկետ հեռանկարում վախի և բևեռացման վրա կառուցված քաղաքական տրամաբանությունները քայքայում են ոչ միայն հասարակությունը, այլ նաև պետական համակարգի դիմադրողականությունը։ Քաղաքական ցինիզմը, հանրային բարոյականության անկումը և հասարակական ագրեսիայի աճը դառնում են նման գործընթացների կառուցվածքային հետևանքները։ Վախի վրա կառուցված քաղաքական իշխանությունը կարող է որոշ ժամանակ պահպանել վերահսկողություն հանրային դաշտի վրա, սակայն այն չի կարող ապահովել կայուն, ինքնավստահ և համերաշխ հասարակության ձևավորում:

Այս խորապատկերում առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի նաև տեղեկատվական մանիպուլյացիայի խնդիրը։ Ժամանակակից քաղաքական հաղորդակցության և քարոզչության տեսության մեջ վաղուց արձանագրված է, որ ազդեցության հիմնական գործիքները այլևս չեն սահմանափակվում ուղիղ ապատեղեկատվությամբ կամ ստի պարզունակ ձևերով։ Առավել արդյունավետ մեխանիզմներ են իրականության մասնակի ներկայացումը, տեղեկատվական աղմուկի համակարգված ստեղծումը և հանրային օրակարգի վերահսկումը՝ այսպես կոչված օրակարգի և իմաստավորման շրջանակների ձևավորման միջոցով։ Այս գործընթացներում քաղաքական իշխող ուժը ոչ թե պարզապես տեղեկատվություն է տարածում, այլև ձևավորում է իրականության ընկալման շրջանակները՝ որոշելով, թե ինչն է համարվում «կարևոր», իսկ ինչը՝ «երկրորդական» կամ «անտեսելի»։

Երբ հասարակությունը երկար ժամանակ գտնվում է սկանդալների, հուզական հայտարարությունների և «քաղաքական» բախումների շարունակական հոսքի ազդեցության տակ, տեղի է ունենում հանրային ուշադրության աստիճանական տեղաշարժ՝ ռազմավարական և համակարգային խնդիրներից դեպի ժամանակավոր և մակերեսային բնույթի իրադարձություններ։ Արդյունքում ձևավորվում է տեղեկատվական անհամաչափություն, որտեղ քաղաքական օրակարգը ավելի քիչ է արտացոլում պետության երկարաժամկետ կարիքները և ավելի շատ ենթարկվում է իշխանության տեղեկատվական կառավարման տրամաբանությանը:

Այս մեխանիզմները հատկապես վտանգավոր են հետպատերազմյան և հոգեբանական ծանր վիճակում գտնվող հասարակությունների համար։ Քաղաքական հոգեբանության տեսանկյունից նման իրավիճակներում հասարակական ընկալումները զգալիորեն փոխվում են՝ առաջնային դառնալով վերացական անվտանգության և կայունության պահանջը, ինչը հաճախ տեղի է ունենում տրամաբանական գնահատումների թուլացման հաշվին։ Հայաստանը վերջին տարիներին անցել է խորքային ազգային-հոգեբանական ցնցումների միջով՝ պատերազմ, տարածքային կորուստներ, անվտանգային անորոշություն, պետական համակարգի նկատմամբ վստահության անկում։ Այս գործոնների համադրությունը ձևավորում է այն, ինչ քաղաքագիտական գրականության մեջ հաճախ բնութագրվում է որպես բարձրացված հոգեբանական անհավասարակշիռ զգայունություն և մանիպուլյացիոն ազդակների նկատմամբ խոցելիություն։

Նման պայմաններում հասարակությունն առավել հեշտությամբ է արձագանքում հուզական և պարզեցված քաղաքական ուղերձներին, իսկ երկարաժամկետ ռազմավարական խնդիրները դուրս են մղվում հանրային ուշադրության կենտրոնից։ Հենց այդ պատճառով քաղաքական պատասխանատվությունը նման իրավիճակներում պետք է բազմապատիկ մեծ լիներ՝ ուղղված հասարակական համախմբման և վստահության վերականգնման համակարգային գործընթացներին։ Սակայն իշխանության վարքագիծը ցույց է տվել և ցույց է տալիս հակառակ միտում՝ հանրային համախմբման փոխարեն շարունակվում է հասարակության բևեռացումը և թշնամական մթնոլորտի խորացումը:

Այս իրավիճակում ընդդիմության առջև դրված է չափազանց բարդ խնդիր։ Եթե ընդդիմությունը սկսի պատասխանել նույն լեզվով, նույն ագրեսիայով և ոճով, այն պարզապես կհայտնվի իշխանության կողմից ձևավորված քաղաքական խաղի տրամաբանության և օրակարգի շրջանակներում։ Այդ դեպքում քաղաքական մրցակցությունը կտեղափոխվի այն դաշտ, որտեղ բևեռացումը դառնում է հիմնական գործող մեխանիզմ, իսկ անհամաչափ քաղաքական հաղորդակցության պայմաններում նման միջավայրն առավել նպաստավոր է գործող իշխանության համար։

Հետևաբար ընդդիմության հիմնական մարտավարական խնդիրը ոչ թե նույն մեթոդների կրկնօրինակումն է, այլ քաղաքական խոսույթի վերաձևակերպումը՝ օրակարգի բովանդակային փոփոխության և հանրային քննարկման ողջամտացման միջոցով:

Առաջին հերթին ընդդիմության վարքագծում կարևոր է հասարակության որևէ հատվածի պիտակավորման կամ նվաստացման բացառումը։ Իշխանության ընտրողին թշնամի ներկայացնելու տրամաբանությունը քաղաքական հետևանքների առումով նույնքան կործանարար է, որքան իշխանության կողմից ընդդիմադիր ընտրողին «հակապետական» շրջանակում դիտարկելը, քանի որ երկու դեպքում էլ խորանում է հասարակության ներսում քաղաքական հանդուրժողականության փոխարեն բևեռացված ինքնության ձևավորումը։

Քաղաքական համակարգերում նման փոխադարձ պիտակավորումը հանգեցնում է հանրային խոսույթի ամլացմանը և քաղաքական մրցակցության վերածմանը գոյաբանական հակադրության։ Այս պայմաններում ընդդիմության համար արդյունավետ դիրքավորումը և հանրային-հասարակական խոսույթը ենթադրում է քաղաքական ներառականության ընդլայնում՝ ուղղված հասարակության բոլոր շերտերի հետ հաղորդակցության պահպանմանը, ներառյալ այն քաղաքացիների, որոնք ներկայումս աջակցում են գործող իշխանությանը։

Երկրորդ. ընդդիմությունը պետք է քաղաքական պայքարը վերադարձնի տրամաբանության հարթություն։ Քաղաքագիտական տեսանկյունից առողջ քաղաքական մրցակցության կարևոր նախապայմաններից մեկը բովանդակային այլընտրանքի առկայությունն է, երբ քաղաքական խոսույթը չի սահմանափակվում միայն գործող իշխանության քննադատությամբ, այլ վերածվում է զարգացման մրցակցող տարբերակների համեմատության։ Անհրաժեշտ է խոսել ոչ միայն իշխանության ձախողումների մասին, այլ նաև, և հատկապես՝ այլընտրանքային լուծումների և քաղաքական ծրագրերի մասին։ Հանրությանը պետք է ներկայացվի ոչ միայն իշխանության քննադատություն, այլև պետական զարգացման այլընտրանքային և իրագործելի տեսլական՝ որպես քաղաքական ընտրության իրական հիմք։

Հոգեբանական առումով քաղաքացին քաղաքական-ընտրական գործընթացները պետք է ընկալի ոչ միայն որպես սուր հակադրությունների հերթական շրջափուլ, այլև իրական քաղաքական ընտրության հնարավորություն՝ կայունության, անվտանգության և պետական համակարգային վերականգնման մրցակցող ձևաչափերի միջև։ Այդպիսի միջավայրում քաղաքական պայքարը վերադառնում է իր հիմնական գործառույթին՝ հանրային շահերի ողջամիտ բաշխման և զարգացման ռազմավարությունների համեմատական գնահատման դաշտ, որտեղ ընդդիմությունը տեսականորեն ունի զգալի առավելություն:

Երրորդ. ընդդիմությունը պետք է կարողանա արագ և համակարգված հակազդել տեղեկատվական մանիպուլյացիաներին։ Ժամանակակից քաղաքական մրցակցությունում տեղեկատվական դաշտը դարձել է քաղաքական պայքարի հիմնական կառուցվածքային հարթությունը, որտեղ օրակարգի ձևավորման վերահսկողությունը հաճախ ապահովում է գործող իշխանության առաջնային առավելությունը։ Եթե իշխանությունը տիրապետում է հանրային օրակարգի ձևավորման գործիքներին, ապա ընդդիմությունը հաճախ հայտնվում է հակազդողի՝ պաշտպանվողի դիրքում՝ արձագանքելով արդեն ձևավորված տեղեկատվական հոսքերին և շրջանակավորումներին։

Հետևաբար արդյունավետ քաղաքական հակազդեցությունը չի կարող սահմանափակվել առանձին հայտարարություններով կամ ինքնաբուխ արձագանքներով։ Անհրաժեշտ է գործարկել ինտելեկտուալ, մեդիա և փորձագիտական հակակշռող համակարգային մեխանիզմներ, որոնք հնարավորություն կտան ոչ միայն արձագանքել տեղեկատվական մանիպուլյացիաներին, այլ նաև նվազեցնել դրանց օրակարգային ազդեցության արդյունավետությունը։

Հունիսի 7-ի ընտրությունները դարձել են ոչ միայն քաղաքական ուժերի մրցակցության, այլ նաև քաղաքական մշակույթի և պետական մտածողության տրամագծորեն հակադիր մոտեցումների և ընկալումների բախման դաշտ։ Հայաստանը կանգնած է ռազմավարական ընտրության առջև. շարունակել զարգանալ հասարակական բևեռացման, փոխադարձ ատելության և հակադրությունների խորացման տրամաբանության ներքո, թե աստիճանաբար վերականգնել քաղաքական բանականության, համակարգային կայունության և հանրային համերաշխության դաշտը։ Քաղաքական-քարոզչական մանիպուլյատիվ տեխնոլոգիաները, վախի, ատելության և բացառման վրա կառուցված մարտավարությունը կարող են կարճաժամկետում ապահովել իշխանության պահպանման արդյունավետություն, սակայն քաղաքական տեսության տեսանկյունից որևէ համակարգ չի կարող երկարաժամկետ կայունություն ապահովել, եթե այն հիմնված է հասարակության ներսում պառակտման և թշնամանաքի գեներացման վրա։

Հայաստանի համար այս փուլում մարտահրավերը միայն քաղաքական իշխանության փոփոխության կամ պահպանման հարցը չէ, այլ այն՝ թե ինչպիսի քաղաքական և հասարակական համակարգ է ձևավորվելու այս գործընթացների արդյունքում։ Հենց այդ պատճառով հունիսի 7-ի ընտրությունները ոչ միայն հերթական ընտրական փուլ են, այլ՝ Հայաստանի քաղաքական զարգացման ռազմավարական ուղղության և պետական ձևաչափի ընտրության առանցքային հանգրվան:

ԱՐԱՄ ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ