Անկարա–Բաքու հարաբերությունների լարվածությունը և դրա հնարավոր ազդեցությունը Հարավային Կովկասի վրա։ Թեմայի մասին «Նոյյան Տապան»-ը զրուցել է «Ազդակ» թերթի գլխավոր խմբագիր, քաղաքական վերլուծաբան Շահան Կանդահարյանի հետ։

– Վերջին շրջանում Անկարայի և Բաքվի հարաբերություններում նկատվում է որոշակի լարվածություն, որն ուղեկցվում է տարբեր մեկնաբանություններով։ Խնդրի մեկնակետը համարվում է Ադրբեջանի դպրոցներում գլխաշորի օգտագործման արգելքի որոշումը։ Արդյո՞ք այս լարվածությունն ունի զուտ կրոնական բնույթ։

– Եթե հարցը դիտարկենք կրոնական հարթության վրա, ապա անհրաժեշտ է նկատի ունենալ Թուրքիայի իսլամական կառավարման համակարգի և Ադրբեջանի պետական համակարգի աշխարհիկ բնույթի միջև եղած տարբերությունները։ Պետք է հաշվի առնել նաև, որ Թուրքիան սուննիական, իսկ Ադրբեջանը՝ շիաական ուղղության հետևորդ են։

Սակայն Ադրբեջանի շուրջ ծավալվող արտաքին՝ հիմնականում Անկարայից ուղղորդվող, և ներքին դժգոհություններն ու բողոքի դրսևորումներն արդեն կրոնական հարթությունից անցել են հասարակական-քաղաքական դաշտ։

Միևնույն ժամանակ պետք է ընդունել, որ քաղաքական գործընթացները հազվադեպ են ունենում բացառապես կրոնական կամ զուտ հասարակական բնույթ։ Դրանց հիմքում ի սկզբանե առկա են քաղաքական շարժառիթներ, որոնք կարող են արագ վերափոխվել՝ պայմանավորված զարգացումներով և շահերի փոփոխությամբ։

– Տարիներ շարունակ շրջանառվել է «Մեկ ազգ, երկու պետություն» բանաձևը։ Արդյո՞ք ներկայիս լարվածությունը կասկածի տակ է դնում այդ սկզբունքը։

– «Մեկ ազգ, երկու պետություն» բանաձևը հատկապես հաճախ է հնչել Անկարայից։ Սակայն երկու երկրների հարաբերություններում առկա է եղել նաև անհավասարության որոշակի գործոն․ Ադրբեջանը, հատկապես ռազմական կարողությունների ձևավորման և արտաքին քաղաքականության տարբեր փուլերում, հենվել է Թուրքիայի աջակցության վրա։

Ավագ և կրտսեր եղբայրների հարաբերակցության մասին հիշեցումները բազմիցս հնչել են Թուրքիայի ղեկավարների կողմից՝ ընդգծելով Անկարայի ազդեցությունը Բաքվի քաղաքական հաշվարկների վրա։

Այս համատեքստում հարկ է հիշել Թուրքիայի նախագահի հայտարարությունը, ըստ որի՝ ինչպես Թուրքիան մտել է Սիրիա և Ղարաբաղ, այնպես էլ կարող է մտնել Գազա։ Եթե այդ հայտարարությունը մի կողմից ուղղված էր Իսրայելին՝ Գազայի հարցում Անկարայի հավակնություններն ընդգծելու նպատակով, ապա մյուս կողմից այն կարող էր ընկալվել նաև որպես ուղերձ Բաքվին՝ Արցախյան պատերազմի ընթացքում Թուրքիայի ունեցած դերակատարության մասին։

Այսպիսով, ռազմավարական աջակցության մասին հիշեցումները կարող են ծառայել նաև քաղաքական ազդեցության պահպանման միջոցի։

– Մերձավոր Արևելքում Թուրքիայի և Իսրայելի միջև առկա հակասությունները կարո՞ղ են անդրադառնալ Անկարա–Բաքու հարաբերությունների վրա։

– Եթե ընդունենք, որ Թուրքիայի և Իսրայելի միջև Մերձավոր Արևելքում կան լարվածություն և շահերի բախման որոշակի կետեր, ապա անհրաժեշտ է նույնքան ուշադիր ուսումնասիրել Անկարայի և Բաքվի շահերի հնարավոր տարբերությունները։

Դրանց դրսևորումներից մեկը կարելի է տեսնել նաև միջազգային հարթակներում երկու երկրների ներկայացուցիչների վարքագծի և հռետորաբանության տարբերություններում։

ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում Իսրայելի վարչապետ Բենիամին Նեթանյահուի ելույթի ընթացքում Թուրքիայի ներկայացուցիչները լքեցին դահլիճը, մինչդեռ Ադրբեջանի ներկայացուցիչները մնացին և շարունակեցին ունկնդրել ելույթը։ Սա ուշադրության արժանի տարբերություն էր, հատկապես այն պայմաններում, երբ Նեթանյահուն իր ելույթում Թուրքիային մեղադրանքներ էր ներկայացնում Հայոց ցեղասպանության հարցի առնչությամբ։

Այսպիսի դրվագները կարող են ընկալվել որպես տարբեր քաղաքական հաշվարկների արտահայտություն։ Դրանք, սակայն, ինքնին բավարար չեն՝ եզրակացնելու համար, որ Անկարայի և Բաքվի միջև ձևավորվել է ռազմավարական հակադրություն։

Պետք է հաշվի առնել նաև Իրանի գործոնը։ Թուրքիայի քայլերը պայմանավորված են ոչ միայն արաբական աշխարհի, այլև Իրանի հետ հարաբերությունների և տարածաշրջանում ազդեցության պահպանման հաշվարկներով։

– Այս համատեքստում ինչպե՞ս պետք է գնահատել Իսրայել–Թուրքիա–Ադրբեջան համագործակցությունը, հատկապես Արցախյան պատերազմի ընթացքում։

– Հատկապես Արցախյան պատերազմի ընթացքում գործել է Իսրայել–Թուրքիա–Ադրբեջան համագործակցության առանցքը։ Այդ պատերազմի հետևանքներից մեկն էլ իսրայելական ռազմական և հետախուզական ներկայության ընդլայնումն էր Իրանի սահմաններին մոտ տարածքներում։

Այս հանգամանքը կարևոր է տարածաշրջանային ուժերի հարաբերակցությունը հասկանալու համար։ Այն ցույց է տալիս, որ նույնիսկ այն պայմաններում, երբ պետությունների միջև առկա են հրապարակային հակասություններ կամ հռետորական բախումներ, ռազմավարական շահերը կարող են պահպանել համագործակցության հիմքերը։

Այս տրամաբանությամբ կարելի է դիտարկել նաև Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցը Իսրայելում։ Թեև քաղաքական հայտարարություններն ու խորհրդարանական քննարկումները կարող են տարբեր ուղղություններով զարգանալ, գործադիր իշխանության մակարդակից օրենսդրական որոշման անցումը պայմանավորված է նաև ավելի լայն քաղաքական հաշվարկներով։

Այլ կերպ ասած՝ հայտարարությունների մակարդակում առկա լարվածությունը միշտ չէ, որ վերածվում է իրավական կամ ինստիտուցիոնալ որոշումների։

– Անկարա–Բաքու հարաբերությունների այս զարգացումների ֆոնին Հայաստանի և Թուրքիայի միջև սահմանի հնարավոր բացման մասին հայտարարությունները ինչպե՞ս պետք է մեկնաբանել։

– Քաղաքական ազդակների փոխանակման այս գործընթացը պետք է դիտարկել նաև հայկական շահերին առնչվող զարգացումների տեսանկյունից։

Երևանից հնչում են հայտարարություններ հայ-թուրքական սահմանի հնարավոր կամ մոտալուտ բացման մասին։ Այս հանգամանքը ևս անհրաժեշտ է դիտարկել Անկարայի և Բաքվի ներկայիս հարաբերությունների համատեքստում։

Մինչ այժմ Անկարան հայ-թուրքական երկխոսության առաջընթացը պայմանավորել է նաև Հայաստան–Ադրբեջան հարաբերությունների կարգավորմամբ։ Այսպիսով, երկու գործընթացները փոխկապակցված են եղել։

Սակայն սահմանի հնարավոր բացման մասին հայտարարությունների ակտիվացումը կարող է մատնանշել այդ փոխկապակցվածության մոտեցման վերանայման կամ դրա շրջանակներում նոր քաղաքական ազդակներ փոխանցելու հնարավորություն։

Այս պարագայում հայ-թուրքական սահմանը կարող է վերածվել Անկարայի ձեռքում քաղաքական խաղաքարտի՝ Բաքվին որոշակի ազդակներ փոխանցելու և նրա հաշվարկների վրա ազդելու նպատակով։

Այդուհանդերձ, կարևոր է տարբերակել քաղաքական հայտարարությունները կոնկրետ որոշումներից։ Սահմանի բացման հեռանկարը գնահատելիս անհրաժեշտ է հետևել ոչ միայն հռետորաբանությանը, այլև գործնական քայլերին։

– Այսպիսով, կարո՞ղ ենք եզրակացնել, որ Անկարա–Բաքու լարվածության հիմքում ավելի խորքային խնդիրներ են, քան կրոնական տարաձայնությունները։

– Գլխաշորի շուրջ ծավալվող վեճի հետևում կարող են լինել ավելի խորքային քաղաքական խնդիրներ, որոնք առնչվում են երկու երկրների հարաբերությունների բնույթին, ազդեցության հարաբերակցությանը և տարածաշրջանային շահերին։

Անկարա–Բաքու հարաբերությունների զարգացումները գնահատելիս անհրաժեշտ է տարբերակել մարտավարական տարաձայնությունները ռազմավարական հակասություններից։ Առաջինները կարող են սրվել և նույնիսկ վերածվել հրապարակային վեճերի, մինչդեռ երկրորդները կախված են ուժերի հարաբերակցությունից, անվտանգության հաշվարկներից և երկարաժամկետ նպատակներից։

Այս իմաստով գլխաշորի հարցը կարող է լինել ավելի լայն քաղաքական գործընթացի առիթ կամ արտաքին դրսևորում, սակայն երկու երկրների հարաբերությունների ապագան որոշվելու է առավելապես տարածաշրջանային ռազմավարական շահերի փոխհարաբերությամբ։