Դաշնակցութեան աւագ հիմնադիրը գրեթէ առանձինն կարողացաւ Հայ դատը դուրս բերել իր նեղ շրջանակէն եւ զայն դնել աւելի լայն շրջանակի մէջ: Առաւելաբար իր անհատական նախաձեռնութեան շնորհիւ, Հայկական հարցը պահելով հանդերձ իր ազգային բնոյթը, դարձաւ միջազգային հարց:

Ինքն էր դարձեալ, որ զօրակցութիւն ստեղծեց Հայ դատին ու ժողովուրդին հանդէպ` «Փրօ Արմենիա»-ն հիմնելով եւ անոր շուրջ իր ժամանակի օտար կարկառուն դէմքերէն շատերը համախմբելով:

Սերնդակիցներու վկայութեամբ, Քրիստափոր առանց համազգեստի զօրապետ մըն էր, ղեկավար մը, կազմակերպող մը, բառին լիիրաւ իմաստով: Չունէր պերճ լեզու, արտաքին փայլք ու շուք, բայց կազմակերպող էր: Փայլուն մարդիկ շատ կան մեր շուրջ, եղած են ու պիտի ըլլան, բայց կազմակերպող մարդիկ` քիչ:

Անկաշառ էր, ուղղամիտ, հզօր ու տիրապետող անհատականութեան տէր: Իր խօսքը պատգամ էր, իր գործը` ուղեցոյց:

Քրիստափոր գիտէր ձեւը հակամարտ ու կեդրոնախոյս տարրերը քով-քովի բերելու, շաղախելու նոյն շաղախով եւ ստեղծելու ներդաշնակ միութիւն կամ միակամ ներդաշնակութիւն: Կ՛իշխէր մարդոց վրայ ո՛չ իբրեւ պետ, այլ` իբրեւ սրտակից ընկեր, իր խօսքին կշիռով, անձին հմայքով ու գործին փայլքով: Կ՛իշխէր` առանց հրամայելու, թելադրելով, աւելի ճիշդ` ներշնչելով:

«Փրօ Արմենիա»-ի շուրջ համախմբուած դէմքերէն Փիեր Քիյար գրեթէ պիտի «հայանար» անոր մոգական ազդեցութեան տակ, զայն «Մեր Քրիստափորը» կոչելով եւ անոր անձէն, վարկէն ու հմայքէն բաժին մը հանելով իր երկրին` Ֆրանսայի եւ իր ժողովուրդին` ֆրանսացիներուն: Ի՛նքն էր` այս «հայացած» ֆրանսացին, որ 115 առաջ, այսօրուան պէս` 17 մարտ 1905-ին նահատակուած Քրիստափորի յիշատակին կը գրէր.

«… Այնուհետեւ, մօտիկ լինէր նա թէ հեռու, ես ոչինչ չեմ ասել, ոչինչ չեմ գրել, ոչինչ չեմ արել` առանց հարցնելու ինքս ինձ, թէ ի՞նչ կը մտածէր նա ա՛յս խօսքի, ա՛յս նախադասութեան, ա՛յս արարքի մասին»:

Ասիկա ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ` դրոշմ: Հայ Քրիստափորին դրոշմը ֆրանսացի «Քրիստափոր»-ին վրայ:

Դրոշմ ունենալ նախ, դրոշմ փոխանցել` ապա: Ահա մեծագոյն արժէքը կեանքի եւ գլխաւոր յատկանիշը իրա՛ւ առաջնորդ դառնալու:

aztagdaily.com