Ատր­պէյ­ճա­նի պե­տա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը Ար­ցա­խի հար­ցին շուրջ կա­րե­լի չէ ըն­կա­լել իբ­րեւ ներ­կայ պա­հու զար­գա­ցում­նե­րէն թե­լադ­րո­ւած վար­քա­գիծ։ ­Հե­տե­ւո­ղա­կան եւ տաս­նա­մեակ­նե­րու վրայ կա­ռու­ցո­ւած ռազ­մա­վա­րու­թիւն մըն է, ո­րուն հիմ­քը կը կազ­մէ հա­յա­տեա­ցու­թիւ­նը՝ որ­պէս պե­տա­կան գա­ղա­փա­րա­խօ­սու­թիւն, եւ ա­նոր զու­գա­հեռ՝ մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թեան ուղ­ղո­ւած «խա­ղա­ղա­սի­րա­կան» կեղծ դի­մա­գի­ծի մը ամ­րապն­դու­մը։

­Վեր­ջին տա­րի­նե­րուն, ­Պա­քո­ւի բռնա­պե­տին կող­մէ հա­մա­կար­գո­ւած քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը հա­սած է նոր փու­լի մը, ուր ռազ­մա­կան յաղ­թա­նա­կը կը փոր­ձո­ւի հաս­տա­տել քա­ղա­քա­կան վերջ­նա­գի­րով ու պատ­մա­կան ի­րա­կա­նու­թեան այ­լա­փո­խու­մով։

­Հե­տե­ւո­ղա­կա­նօ­րէն հե­տապն­դո­ւող այս ձե­ւա­զեղ­ծու­մին մէջ պա­տա­հա­կան չէ նախ եւ ա­ռաջ Ե.Ա.Հ.Կ.-ի ­Մինս­քի խում­բի լու­ծար­ման ո­րո­շու­մը։ ­Մինս­քի խմբա­կը, իր բո­լոր սահ­մա­նա­փա­կում­նե­րով, կը խորհր­դան­շէր այն ի­րո­ղու­թիւ­նը, որ Ար­ցա­խի հար­ցը լու­ծո­ւած չէ, եւ որ ան կը վե­րա­բե­րի ժո­ղո­վուր­դի մը ի­րա­ւունք­նե­րուն, որ տա­րած­քի մը պատ­կա­նե­լիու­թե­նէն ան­դին, կը հե­տապն­դէր ար­ցա­խա­հա­յու­թեան հա­զա­րա­մեայ լի­նե­լու­թեան ի­րա­ւուն­քի վե­րա­հաս­տա­տու­մը։ ­Մի­ջազ­գա­յին ա­տեա­նի չե­ղար­կու­մը կը նշա­նա­կէ միջ­նոր­դու­թեան վերջ, այլ նաեւ Ատր­պէյճա­նի կող­մէ հա­կա­մար­տու­թեան պատ­մա­կան վե­րա­շա­րադ­րում՝ ու­ժի ա­պա­հո­ված ար­դիւն­քը իբ­րեւ ի­րա­ւա­կան փաստ ըն­դու­նիլ տա­լու փորձ։

Ատր­պէյ­ճա­նի մէջ կա­յա­ցած կեղծ դա­տա­վա­րու­թիւն­նե­րը եւ ան­ցեալ շա­բաթ ա­նոնց հրա­պա­րա­կած դա­տավ­ճիռ­նե­րը պէտք է դի­տար­կել այս խո­րա­պատ­կե­րին մէջ եւս։ Ա­նոնք չեն կրնար ըն­կա­լուիլ իբ­րեւ ի­րա­ւա­կան գոր­ծըն­թաց­ներ, այլ որ­պէս քա­ղա­քա­կան գոր­ծիք­ներ, ո­րոնց նպա­տա­կը մէկ է՝ վե­րա­ձե­ւել Ար­ցա­խի հա­կա­մար­տու­թեան բնոյ­թը։ Ինք­նո­րոշ­ման ի­րա­ւուն­քի վրայ հիմ­նո­ւած ժո­ղո­վուր­դի պայ­քա­րը կը վե­րա­ծո­ւի «ան­ջա­տո­ղա­կա­նու­թեան», բա­նակ­ցա­յին գոր­ծըն­թա­ցով ըն­դու­նո­ւած քա­ղա­քա­կան են­թա­կան կը դա­տո­ւի որ­պէս «յան­ցա­գործ խմբակ», իսկ տաս­նա­մեակ­նե­րու ըն­թաց­քին ձե­ւա­ւո­րո­ւած մի­ջազ­գա­յին միջ­նոր­դու­թիւ­նը կ­՚ա­նո­ւա­նո­ւի ա­նի­մաստ մի­ջամ­տու­թիւն։ Յս­տակ է, թէ այս դա­տա­վա­րու­թիւն­ներն ու ա­նոնց ո­րո­շում­նե­րը նոր «խա­ղա­քարտ» պի­տի դառ­նան՝ Ատր­պէյ­ճա­նի կող­մէ ա­ռա­ւել շահ կոր­ծե­լու մի­ջազ­գա­յին դի­ւա­նա­գի­տա­կան թա­տե­րա­բե­մին վրայ։

­Պա­քո­ւի ռազ­մա­վա­րու­թեան մի­ջազ­գա­յին ըն­կա­լու­մը նոյն­քան ու­շագ­րաւ է։ ­Խա­ղա­ղու­թեան մրցա­նակ­նե­րու, տնտե­սա­կան հա­մա­ժո­ղով­նե­րու եւ դի­ւա­նա­գի­տա­կան հար­թակ­նե­րու մէջ «խա­ղա­ղա­րար» կեր­պա­րի կա­ռու­ցու­մը կը ծա­ռա­յէ Ատր­պէյ­ճա­նի կա­տա­րած ոճ­րա­գոր­ծու­թիւն­նե­րու պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թեան վե­րաց­ման։

­Պա­քուն կը փոր­ձէ ստեղ­ծել այն պատ­կե­րը, թէ հա­կա­մար­տու­թիւ­նը ան­ցեա­լի հարց է, իսկ ներ­կայ փու­լը տնտե­սա­կան գոր­ծակ­ցու­թեան եւ տա­րա­ծաշրջա­նա­յին կա­յու­նու­թիւ­նը հե­տապն­դող «խա­ղա­ղա­սի­րա­կան» գոր­ծըն­թաց մըն է։ Ն­ման բե­մագ­րու­թիւն կը դիւ­րաց­նէ ա­պա­հո­վել մի­ջազ­գա­յին դե­րա­կա­տար­նե­րու քա­ղա­քա­կան լռու­թիւ­նը՝ բռնի տե­ղա­հա­նու­թեան, ռազ­մա­գե­րի­նե­րու, մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գու­թեան ոչն­չաց­ման եւ վե­րա­դար­ձի ի­րա­ւուն­քը ընդ­միշտ վե­րաց­նե­լու նկատ­մամբ։

­Պար­տադ­րա­բար ստեղ­ծո­ւած ի­րա­վի­ճա­կին մէջ ա­ռանց­քա­յին խնդիր կը մնայ ­Հա­յաս­տա­նի իշ­խա­նու­թիւն­նե­րու քա­ղա­քա­կան կե­ցո­ւած­քը։ Ե­րե­ւա­նի կող­մէ վեր­ջին տա­րի­նե­րուն որ­դեգ­րո­ւած քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը հիմ­նա­կա­նօ­րէն ար­ձա­գանգող է, հե­ռու նա­խա­ձեռ­նող ըլ­լա­լու ակն­կա­լու­թե­նէն։ ­Պա­քո­ւի կող­մէ պար­տադ­րո­ւած օ­րա­կար­գե­րը կ­՚ըն­դու­նո­ւին իբ­րեւ ան­խու­սա­փե­լի ի­րո­ղու­թիւն­ներ, ա­ռանց լիար­ժէք վի­ճար­կե­լու ա­նոնց քա­ղա­քա­կան եւ ի­րա­ւա­կան հե­տե­ւանք­նե­րը։

­Հա­յաս­տա­նի իշ­խա­նու­թիւն­նե­րուն չկա­մու­թիւ­նը միայն ար­տա­քին քա­ղա­քա­կա­նու­թեան թե­րա­ցում չէ։ Ան­խու­սա­փե­լիօ­րէն, իշ­խա­նա­ւոր­նե­րու վար­քա­գի­ծը ու­նի ներ­պե­տա­կան հե­տե­ւանք­ներ՝ պե­տա­կան ամ­րապնդ­ման եւ ար­ժէ­քա­յին հա­մա­կար­գի խա­թա­րում, ազ­գի պատ­մա­կան յի­շո­ղու­թեան եւ հա­մազ­գա­յին ի­րա­ւունք­նե­րու աս­տի­ճա­նա­կան վե­րա­ցում։ ­Պե­տու­թիւ­ն մը, որ կը հրա­ժա­րի պաշտ­պա­նե­լէ իր ժո­ղո­վուր­դի հա­ւա­քա­կան ի­րա­ւունք­նե­րը, կը սահ­մա­նա­փա­կէ նաեւ իր սե­փա­կան ինք­նիշ­խա­նու­թեան քա­ղա­քա­կան բո­վան­դա­կու­թիւ­նը։

Ատր­պէյ­ճա­նի հա­յա­տեաց քա­ղա­քա­կա­նու­թեան եւ ա­նոր «խա­ղա­ղա­սի­րա­կան» դի­մա­գի­ծի ստեղծ­ման դի­մաց կա­րե­լի է հա­կազ­դել միայն քա­ղա­քա­կան հա­մա­խո­հու­թեան ռազ­մա­վա­րու­թեամբ։

­Քա­ղա­քա­կան նոր ու­ղի մը, հա­յու­թեան ու­ժե­րու միա­ւո­րու­մով, որ պէտք չէ հիմ­նո­ւած ըլ­լայ զի­ջո­ղու­թեան, այլ ի­րա­ւուն­քի, պատ­մա­կան ան­վի­ճե­լի փաս­տե­րու եւ մի­ջազ­գա­յին պար­տա­ւո­րու­թիւն­նե­րու հե­տե­ւո­ղա­կան յի­շե­ցու­մին վրայ։

Ի վեր­ջոյ, ներ­կայ ի­րա­վի­ճա­կը միայն Ար­ցա­խի հիմ­նա­հար­ցին մա­սին չէ։ Ան կը վե­րա­բե­րի ­Հա­յաս­տա­նի ա­պա­գա­յին ու ա­նոր շուրջ ստեղ­ծո­ւած ա­նո­րո­շու­թեան, ա­ռանց ան­ցեա­լէն դա­սեր քա­ղած ըլ­լա­լու պատ­մա­քա­ղա­քա­կան ի­մաս­տու­թեան, որ պէտք էր յատ­կան­շեր հայ­րե­նի քա­ղա­քա­կան միտ­քը։

Ար­դեօք կա­րե­լի է՞ ու­ժով ջնջել ժո­ղո­վուր­դի մը պատ­մա­կան ի­րա­ւունք­նե­րը եւ ա­պա «խա­ղա­ղու­թեան» ա­նու­նով պար­տադ­րել այդ վե­րա­ցու­մը։

Այս հար­ցին պա­տաս­խա­նը այ­սօր կը փոր­ձո­ւի ձե­ւա­ւո­րել ­Պա­քո­ւի հա­յա­տեաց գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րով, բայց նաեւ Ե­րե­ւա­նի եւ մի­ջազ­գա­յին դե­րա­կա­տար­նե­րու լռու­թեամբ ու քա­ղա­քա­կան հա­մա­շունչ ընտ­րանք­նե­րով։

­Պատ­մու­թիւ­նը, սա­կայն, միշտ կը յի­շէ ոճ­րա­գործ­նե­րը. նա­՛եւ ա­նոնց դի­մաց լռած ժա­մա­նա­կա­կից­նե­րը։

«Ազատ Օր»ի խմբգրական