Հինգշաբթի, 12 Մարտի երեկոյեան, Կլենտէյլի Գրիգոր եւ Մարիամ Գարամանուկեան Երիտասարդական կեդրոնին մէջ տեղի ունեցաւ իր տեսակին մէջ յատուկ հաւաք մը, որուն ընթացքին քննարկուեցան դժուար, սակայն անհրաժեշտ հարցեր, որոնք դիւրին պատասխաններ չունին։

ՀՅԴ Արեւմտեան Ամերիկայի «Սփիւռք» խորհրդաժողովի կազմակերպիչ յանձնախումբին նախաձեռնած եւ իբրեւ Սփիւռքի նուիրուած խորհրդաժողովին նախաբան՝ «Հայ Սփիւռքի ազգակերտումի կարելիութիւնները 21րդ դարուն» նիւթով հանրային բանավէճ-քննարկումը ի մի բերաւ համայնքին անդամներ, գիտնականներ, գործիչներ եւ ղեկավարներ, որոնք համոզուած էին, թէ որեւէ քայլէ առաջ, փոխադարձ հասկացողութիւն գոյացնելը կենսական է։

Հաւաքի լայնածաւալ քննարկումը հիմնուած էր այն համոզումին վրայ, թէ Հայկական Սփիւռքը նախ պէտք է իր ռազմավարական կարողութիւնները հասկնայ եւ սահմանէ, նախքան ազգակերտումի գործին մէջ վճռորոշ դեր ստանձնելը։ Երեկոն նախատեսուած չէր անմիջական պատասխաններ տալու, այլ անիկա նպատակ ունէր ձեւաւորելու այն պայմանները՝ հայութեան ապագան ձեւաւորելու գործին մէջ Սփիւռքը հաւաստի եւ հաւասար գործընկեր դարձնելու համար, յատկապէս այս օրերուն, երբ աւելի մեծ թիւով հայեր կ՛ապրին Հայաստանէն դուրս, քան անոր սահմաններէն ներս, իրականութիւն մը, որ Սփիւռքը կը դնէ ոչ թէ հայոց պատմութեան լուսանցքին վրայ, այլ անոր սիրտին մէջ։

Հաւաքը կառուցուած էր ոչ թէ ճգնաժամի կամ ողբի, այլ կարելիութիւններ քննելու սկզբունքին շուրջ։ Հեղինակաւոր հինգ մասնակցողներն էին՝ սփիւռքագէտ դոկտ. Խաչիկ Թէօլէօլեան, միջազգային յարաբերութիւններու դասախօս դոկտ. Խաչիկ Տէր Ղուկասեան, Գարեգին քհնյ. Պետուրեան, ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ Խաժակ Մկրտիչեան եւ յայտնի իրաւաբան եւ համայնքային իրաւանց պաշտպան Լարա Երէցեան. անոնց տարբեր տեսանկիւնները մօտեցան քննարկուած հարցերուն։ Բանավէճը վարեց փոքրամասնութիւններու իրաւունքների մասնագէտ եւ իրաւաբան դոկտոր Գէորգ Յակոբճեան, որ առաւել քան երկու Սփիւռքի տարածքին տասնամեակներու փորձառութիւն ունի։

Քննարկումը սկսաւ հետեւեալ հարցումով՝ ի՞նչ է Հայկական Սփիւռքի ամէնէն կարեւոր ներուժը, որ 2026ին կրնայ տրամադրել ազգակերտումի նպատակին, որ նախորդ սերունդներէն ոչ մէկը ունեցած է: Պատասխանները բացայայտեցին համայնք մը, որ շատ առումներով աւելի հարուստ է, քան երբեւէ, համաշխարհային ցանցերով, հիմնարկութիւններու փորձառութեամբ, տնտեսապէս կայացած եւ աւելի սերտօրէն կապուած զինք ընդունող երկիրներու քաղաքացիական եւ քաղաքական կառոյցներուն: Մասնակցողները մատնանշեցին Սփիւռքի աննախադէպ կարողութիւնը յատկապէս արդի արհեստագիտութիւններու եւ արհեստական ​​բանականութեան ոլորտին մէջ, կենսական նկատելով ներդրումը երիտասարդ հայերու այն սերունդին, որուն ինքնութեան եւ զարգացման ծարաւը կը ներկայացնէ խոր, սակայն տակաւին մեծ մասամբ չօգտագործուած հարստութիւն մը:

Հետաքրքրական էին յատկապէս Սփիւռքի բնոյթին մասին մտորումները: Քննարկումին մասնակցողները ընդգծեցին, որ չկայ Սփիւռք առանց հայրենիքի: Սփիւռք ըլլալը պարզապէս արտասահմանի մէջ ապրիլ չէ, այլ հայրենիքի հետ կապը միշտ պահելն է եւ վերադառնալու կամ ներդրում ունենալու փափաքը միշտ վառ պահելն է: Այս բոլորն են, որոնք Սփիւռքը կը զանազանեն ներգաղթեալ համայնքէն։

Այս հիմքին վրայ տեղի ունեցան երեկոյի ամէնէն անկեղծ զրոյցներէն մէկը, այն մասին, թէ Սփիւռքի եւ Երեւանի միջեւ յարաբերութիւնները լարուածութիւնէ զերծ չեն։ Քննարկումը մրցակցութեան մասին չէր, այլ ինքնավարութեան, փոխադարձ յարգանքի եւ ռազմավարական գործընկերութեան։ Մասնակցողները շեշտեցին, թէ Սփիւռքի ազգակերտումի դերը իմաստալից կ՛ըլլայ միայն այն ատեն, երբ անիկա կը նկատուի իբրեւ ռազմավարական իսկական գործընկեր՝ իր սեփական ձայնով, իր սեփական կազմակերպչական տրամաբանութեամբ եւ համատեղ ապագայ մը սահմանելու գործին մէջ իր ներդրումով։ Այս մէկը ինքնաբերաբար պիտի չըլլայ, այլ պիտի հաստատուի ծրագրուած կերպով, փոխադարձ ճանաչման եւ հաւասար գործընկերութեան մը հիման վրայ։

Սփիւռքի ինքնութեան եւ նպատակին շուրջ քննարկումին ընթացքին հարց բարձրացաւ, թէ Սփիւռքը պէ՞տք է մշակէ իր առանձին օրակարգը՝ ներդրումներ կատարելով իր համայնքներուն եւ իր հաստատութիւններուն մէջ, իր սեփական պայմաններով, թէ՞ անոր հիմնական պարտականութիւնը պէտք է ըլլայ այն ռազմավարական ուժը, որ պիտի նպաստէ Հայաստանի հզօրացման եւ աշխարհի մէջ անոր դիրքին ամրապնդման գործին։ Յստակացաւ այն, որ Հայաստանի համար իսկապէս արդիւնաւէտ գործընկեր դառնալու համար, Սփիւռքը նախ պէտք է վերագնահատէ ինքզինք, սահմանելով իր ներուժը եւ կազմակերպչական կարողութիւնները։

Զրոյցը ընդգծեց, որ այսօրուան երիտասարդութիւնը ունի մասնագիտական, մտաւոր եւ ձեռնարկատիրական կարողութիւններ, որոնք կրնան մեզի առաջնորդել դէպի ընդհանուր ազգային նպատակ: Խօսուեցաւ նաեւ այն իրողութեան մասին, որ ներգրաւուած եւ ցանցային կապեր հաստատած սերունդի կողքին, կայ նաեւ աւելի անհատական, ձուլուած կամ անջատուած սերունդ մը: Հետեւաբար, մարտահրաւէրը ոչ միայն երիտասարդութիւնը «փրկել»ն է, այլեւ անոր իրական ներուժին մէջ ներդրում կատարելը, անոնց անհատական ​​յաջողութեան ուղիները յարգելը եւ այդ յաջողութիւնները հայկական ընդհանուր նախագիծերու հետ կապելն է:

Շեշտուեցաւ, որ հայկական աւանդական հաստատութիւնները արժէքաւոր են, բայց չեն կրնար յոյսը կապել պարզապէս ժառանգուած օրինականութեան վրայ: Եթէ անոնք կը փափաքին քայլ պահել արդի ժամանակներուն հետ, անոնք պէտք է արդիականացնեն իրենց աշխատանքի ոճը, լեզուն, ղեկավարման մշակոյթը եւ հաղորդակցելու ձեւերը: Կարեւոր նկատուեցաւ աւելի լայն շրջանակներու հետ գործակցութիւն հաստատելը, որովհետեւ կարելի չէ ապագան կառուցուել նեղ շրջանակներու մէջ: Աւելի ազդու Սփիւռքի մը համար պէտք է աւելի լայն մասնակցութիւն եւ բազմազանութիւն ապահովել:

Կարեւոր էր նաեւ զինք ընդունող երկիրներուն հաստատութիւններուն մէջ Սփիւռքի ներկայութեան նուիրուած քննարկումը: Հոն շեշտուեցաւ, որ ազգակերտումը կ՛իրականանայ ոչ միայն հայկական համայնքային տարածքներուն՝ դպրոցներուն, եկեղեցիներուն եւ քաղաքական կազմակերպութիւններուն մէջ, այլ նաեւ հանրային կեանքը եւ արտաքին քաղաքականութիւնը ձեւաւորող աւելի լայն քաղաքացիական, իրաւական եւ քաղաքական կառոյցներու մէջ:

Քննարկուեցաւ նաեւ լեզուի հարցը: Մտահոգութիւնը յստակ էր. մինչ հիմնարկներու ուժը, քաղաքական ցանցերը եւ նիւթական նեցուկը կարելի է միշտ վերականգնել, սակայն սերունդի մը կորսնցուցած լեզուն շատ աւելի դժուար է վերականգնել: Այս իմաստով, հայերէնի պահպանումը եւ փոխանցումը մշակութային նրբութիւն չէ, այլ ազգակերտումի հրամայական:

Այս երեկոն համայնքային այլ հաւաքներէն կը տարբերէր իր այն համոզումով, որ հասկացողութեան յստակացումը ինքնին կարեւոր նուաճում մըն է եւ նախապայմանն է որեւէ ազդու գործողութեան: Բանավէճը չէր նախատեսուած ճամբու քարտէս մը պատրաստելու համար, այլ ապահովելու համար, որ քանի մը օրէն տեղի ունենալիք Սփիւռքի խորհրդաժողովը հիմնուած ըլլայ անկեղծ ինքնաճանաչման վրայ եւ ոչ թէ ժառանգուած ենթադրութիւններու: Այդ առումով, երեկոյի ամէնէն կարեւոր հարցը անոր վերջինն էր. այժմ յստակացնելէ ետք, թէ ուր կը գտնուին, արդեօք քննարկման մասնակցողներէն իւրաքանչիւրը տակաւին կը պահէ՞ Սփիւռքի մեծագոյն ներուժին վերաբերեալ այն նոյն տեսակէտը, զոր արտայայտած էր երեկոյին սկիզբը: Պատասխանները տարբեր էին. Անոնցմէ մէկ մասին մօտ անիկա ամրապնդուած էր, իսկ մնացածին մօտ՝ նրբօրէն փոխուած: Ճիշդ այս էր հաւաքին նպատակը։ Համայնք մը, որ պատրաստ է բարձրաձայն մտածելու, հրապարակաւ, աշխուժութեամբ եւ առանց ձեւականութեան, անիկա տակաւին հաւատք ունի իր սեփական ապագային նկատմամբ: Հաւաքը ձգեց ճիշտ այս տպաւորութիւնը: