Ստորեւ կու տանք 14 եւ 15 Մարտին, Պըրպենքի «Պեշիր Մարտիրոսեան» Երիտասարդական կեդրոնին մէջ տեղի ունեցած ՀՅԴ Արեւմտեան շրջանի «Սփիւռք» խորհրդաժողովին՝ ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ Տարօն Տէր Խաչատուրեանի ներկայացում-ելոյթը՝ «Հայաստան-Սփիւռք քաղաքական տինամիքի (ուժաբանութեան) եւ քաղաքականութեան ներդաշնակեցում» նիւթին իբրեւ զեկուցաբերներէն մին.

Հայկական Սփիւռքը՝ իր բնօրրանէն դուրս հաստատուած զանգուածի մը սահմանումով 1600 տարիներու կեանք մը ունի: Վերջին հազարամեակին երեք մեծ կայսրութիւններու՝ Օսմանեան, Ռուսական եւ Պարսկական հանդիպակած տեղը ըլլալով՝ շա՛տ տուժած է հայութիւնը՝ տեղահանութեամբ եւ մնայուն արտահոսքով իր պապենական հողերէն:

Վերջին հարիւրամեակին, 3 եղելութիւններ բեկումնային նոր իրադրութիւն մը ստեղծեցին Հայկական Սփիւռք հասկացողութեան մէջ. անոնք էին՝ Հայոց Ցեղասպանութիւնը իր թէժ հետեւանքներով, Հայաստանի Հանրապետութեան երկակի անկախացումը եւ Արցախի հայաթափումը:

Այս երեք մեծածաւալ դրոյթները նախ քաղաքական բնոյթի շրջադարձային փոփոխութիւններ եղան հայութեան համար, եւ ըստ այնմ նո՛ր տեսակի կացութիւններ ստեղծեցին ու փոխեցին հայութեան նախատիպը՝ landscape-ը, ըլլա՛յ անիկա Հայաստանի մէջ, Հայաստանի մերձակայ Սփիւռքին, այսինքն՝ Նոր Սփիւռքին, թէ՛ դասական յետ Ցեղասպանութիւն Սփիւռքին մէջ, մե՛ծապէս ազդելով անոր աշխարհագրական, ընկերային, քաղաքական, յարաբերակցական, թէ՛ կազմակերպական խճանկարին ու աշխատելադաշտին վրայ: Հետեւաբար, ամբողջ Background-ը եւ context-ը փոխուեցան:

Այսպիսի վերջին ցնցումը, որ իր տարողութեամբ չէր ալ բաղդատուէր հարիւրամեակին հետ, եղած էր Շահ Աբբասի՝ հայերու տեղափոխումով դէպի Պարսկաստան, 400 տարիներ առաջ:

Այսպէս՝ քաղաքականօրէն , ամողջութեամբ նոր տեսակի եւ մասշտաբի (scope & scale) կացութեան մը մէջ է ո՛չ միայն Սփիւռքը ներկայիս, այլ հայ ազգը ամէնուրեք, իր այսօրուան տարածութեամբ եւ համրանքով փոքրացած Հայաստանով ու աշխարհացրիւ հայութեամբ:

Յետ-Ցեղասպանութիւն սփիւռքեան համայնքներու եղափոխութեան մասին շա՛տ մելան հոսած է, եւ ես այսօր այդ մասին պիտի չխորանամ: Կեդրոնացումս պիտի ըլլայ այսօրուան թէժ իրավիճակէն դուրս գալուն, Հայաստան-Սփիւռք տինամիքը՝ ուժաբանութիւնը, զօրացնելուն եւ քաղաքականութեան ներդաշնակումին մեր թեմային շուրջ միայն:

Ուրեմն, տրուած ըլլալով՝

Որ այսօրուան Հայաստանի Հանրապետութիւնը՝ հայութեան ձեռքը մնացած միակ պետութիւնն է իր բազմահազարամեայ պապենական հողերուն վրայ,

Որ շուրջ 250,000 արեւմտահայեր Ցեղասպանութենէն ետք ապաստանած էին Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ,

Որ Հայաստանի Հանրապետութիւնը ազգ-պետութիւն (nation-state) հասկացողութիւններով իսկ յատկանշուած վերջին երկու դարերու ժողովուրդներու պատմութեան մէջ՝ հայկական կանգուն միակ պետութիւնն է այսօր, իր բոլոր իրաւասութիւններով, ներկայացուցչութիւններով եւ միջպետական կառոյցներու անդամակցութեամբ,

Որ «մէկ ազգ-մէկ հայրենիք» հասկացողութիւնը միայն լոզունգ չէ,

Որ առաւել քան 1.4 միլիոն հայեր այսօր հեռացած են են Հայաստանի Հանրապետութենէն, անոր վերանկախացումէն ետք,

Որ արցախահայութեան բնական ապաստանարանը Հայաստանի Հանրապետութիւնն է այսօր,

Որ համահայկական, այսինքն արեւելահայ, արեւմտահայ եւ սփիւռքահայ ուժերու միատեղման իսկ արդիւնքն էր Հայաստանի 1918ի հանրապետութիւնը, որ ինքնին ծննդեան վկայագիրն է այսօրուան Հայաստանի Հանրապետութեան,

Որ բազմահարիւրամեայ հայ ազգային ազատագրական պայքարին իսկ իբրեւ արդիւնք, 16րդէն մինչեւ 20րդ դար, Հայաստանի Հանրապետութիւն մը, թէկուզ փոքր՝ գոյութիւն ունի այսօր։

Հետեւաբար, Հայաստանը եւ Սփիւռքը իրար հետ քաղաքական տինամիքը բարւոք զարգացնելու եւ քաղաքականութեան ներդաշնակում մը համահունչ (այսինքն՝ aligned) կերպով տանելու թէ՛ պարտաւորութիւնը ունին եւ արդէն թէ նուաճած են այդ իրաւունքը: Ահաւասիկ, մէկ-ազգ մէկ-հայրենիք հասկացողութիւնը ո՛չ թէ միայն գաղափարախօսական եւ ենթակայական ենթահող է հայութեան պարագային, այլ՝ տրամաբանական եւ առարկայական կառուցուածք:

Անշու՛շտ որ կարելի է իրաւական եւ գործնապաշտական պատճառներ թուարկել, այս համադրումին ու ներդաշնակումին հրամայականէն խուսափելու համար: Այդ մէկը պիտի ըլլար պատճառաբանութիւններու ետին գործը չընելու համար թագնուիլ:

Յա՛տկապէս հայութեան պարագային, ազգովին անիրաւուելո՛վ է որ մենք նոր Սփիւռք դարձանք: Կան քիչ ժողովուրդներ, որոնք այսպիսի ջլատող եւ հզօր երկուութեան մը առջեւ կը յայտնուին այսօր: Մէկ կողմէ անկախ պետականութիւն մը կը կերտեն, իսկ միւս կողմէ նոյն աղջամուղջին մէջ՝ ապակազմակերպ եւ ուռճացող նո՛ր Սփիւռք:

Այսպէս Հայաստանի Հանրապետութեան հայութեան շահերը զիրար չեն խաչաձեւեր, այլ զիրար կ՛ամբողջացնեն: Շատ մը պարագաներու՝ մէկը միւսին, ընդհանրապէս Սփիւռքը Հայաստանին իբրեւ պահեստի ուժ, շտեմարան եւ կարողականութեան պէտք է ծառայէ: Հայաստանի եւ հայութեան շահերը իրար հակոտնեայ չեն: Ընդհակառակը՝ զիրար ուռճացնող կամ ամբողջացնող, փոխսնուցանող են, այսինքն synergistic և symbiotic են:

Իսկ երբ հարցի մը մէջ նրբանկատութեան կարիքը ըլլայ, ապա ողջմտութեամբ եւ համընկնեցումով զանոնք եւս կարելի է լուծել: Կարեւորը բարի (ո՛չ մրցակցային) կամեցողութիւնը եւ պատրաստակամութիւնն են:

Անկախութենէն ետք, այս գծով կարգ մը փորձեր եղան, սակայն, վերջին 8 տարիներուն ընթացքը խի՛ստ մտահոգիչ կացութիւն ստեղծած է: Հայաստանի իշխանութիւնները շատ մը պարագաներու հակադիր դիրքերու վրայ գտնուած են Սփիւռքի հաստատուած կառոյցներուն հետ, ըլլան անոնք քաղաքական, լոպիիստական, ընկերային-ուսումնական, դիւանագիտական, թէ կազմակերպական մարզերուն մէջ: Ցեղասպանութեան հետապնդումը Սփիւռքի ուսերուն շպրտելը, Արցախի հարցը յունական օրացոյցին նետելը, Սփիւռքի նախարարութիւնը փակելը եւ անոր պաշտօնէութիւնը արձակելը, Համահայկական ՀԱՍԵը պառակտելը, իսկ Հայաստան-Սփիւռք յարաբերութիւնները սահմանելը Զարեհ Սինանեանով եւ որոշ սփիւռքահայ անհատներով ու մէկդի ձգելով Սփիւռքի մէջ կազմակերպ գործ տարած ու տանող կառոյցները եւ նպաստած են ընդհանրական ամլացման: Այս բոլորին դիմաց, ունինք Սփիւռք մը որ կը զգայ որոշակիօրէն ապակողմնորոշուած եւ մասամբ կորսուած, նոր յարացոյցի մը ու նախատիպի մը փնտռտուքին մէջ, հիմնականին մէջ ինքն իր վրայ պարուրուելու եւ պաշտպանուելու վիճակին մէջ, մասամբ անսալով «կը բաւէ տուինք Հայաստանին ու Արցախին, հիմա ժամանակն է մենք մեզմով զբաղելու»՝ գաւաթին կէսը պարապ տեսնող բուճ կարգախօսին:

Արդ, ակնկալուածը ա՛յն է, որ հաշուետուութեան, պատասխանատուութեան, խորհրդակցութեան եւ տեղեկացուածութեան յստակ դերերու բաժանումներով, Հայաստանի Հանրապետութիւնը եւ կազմակերպ Սփիւռքը մշակեն ռազմավարութիւն, մարտավարութիւն եւ յաջողութիւնը նշաձողերով չափող ծրագիրներ, հետեւեալ մարզերուն մէջ.

– Հայաստանի անկախ պետականութեան հզօրացման եւ գերիշխանութեան մէջ Սփիւռքի դերակատարութեան ներմուծում՝ իր բոլոր երեսներով, քաղաքական, դիւանագիտական, ռազմարդիւնաբերական եւ այլն:

– Հայոց Ցեղասպանութեան հետապնդման եւ հատուցման աշխատանքներուն մէջ ներդաշնակում, ինչպէս նաեւ արցախահայութեան իր բնօրրանը հաւաքական եւ ապահով վերադարձի քայլերու համադրում:

– Սփիւռքի վտանգուած համայնքներուն գծով քայլերու համընկնում:

– Ընկերային-կրթական-ուսումնական եւ ընդհանրապէս ինքնութեան պահպանման մարզին մէջ the sky is the limit. Literally! Հո՛ս ալ Forward-leaning քաղաքականութեան մը կարիքը ունինք:

– Կա՛յ նաեւ դիւրաբեկ դարձած արեւմտահայերէնին թեւ-թիկունք կանգնելու նիւթը, որուն ուղղութեամբ Հայաստանի Հանրապետութիւնը ընելիք ունի իր դիւրամատչելի կարողականութիւններ:

– Ալ ու՞ր մնաց տնտեսական գործակցութեան, գործարարութեան եւ այլ բնագաւառներու պարագային քաղաքականութեան մշակումը եւ կիրառումը:

Երկու խօսք ալ Սփիւռքին վրան կեդրոնանալու առաջադրութեան մասին: Առանց առողջ Հայաստան-Սփիւռք յարաբերութեան մը, մէկ կողմէ Հայաստանն է որ պիտի տուժէ, իսկ միւս կողմէ Սփիւռքն է որ պիտի շիջի: Սփիւռքի գոյութեան իմաստը հայութեան լինելութիւնը չէ՛: Սփիւռքը կ՛իմաստաւորուի Հայաստանը զօրացնելով, եւ մեր ազգային իրաւունքներուն վերատիրանալով: Արդ, Սփիւռքի ճանապարհը պէտք է ըլլայ հայկական ինքնութիւնը առաւելագոյնս պահպանելուն մէջ, մէկ խօսքով՝ հայակերտումով եւ Հայ Դատի իր լայն ընկալումով ու այսօրուան Հայաստանի ապահովութեամբ եւ զարգացումով: Այլապէս Սփիւռքը իր վրայ reflexive՝ ներհայեաց, ըլլալով պիտի խամրի:

Ուրեմն, կարելի է եւ բաղձալի՝ Սփիւռքը զօրացնել, քաղաքականացնել, ճիշդ առաջնորդութեամբ եւ գործադրումով ղեկավարել, առանց մենք մեր վրայ ոստրէի մը նման փակուելու: Որովհետեւ Սփիւռքը հզօրացնել չի նշանակեր Հայաստանին չհասնիլ կամ Հայաստանը տկարացնել: This is not a zero-sum game։

Խօսք մըն ալ Հայաստանէն արտագաղթածներուն, այսպէս կոչուած labor migrants-ներու հայկական Սփիւռքին մասին, որոնց մեծ մասը բարեկեցիկ կեանք փնտռելով է որ հեռացած է հայրենիքէն: Վերի ներկայացուցածիս մեծ մասը յետ Ցեղասպանութիւն Սփիւռքին մասին էր: Հայաստանահայ արտագաղթած զանգուածին դրուածքը, անոր խոր եւ տարբերող ենթամշակոյթը եւ հայրենիքէն հեռանալու դրդապատճառները առաւելաբար – բայց ոչ միայն – տնտեսական ըլլալով՝ այս հատուածը կը ներկայացնէ տարբեր մարտահրաւէրներու եւ կարելիութիւններու նոր տեսակի հոյլ մը: Հայաստանի Հանրապետութիւնը ինչու չէ նաեւ դասական Սփիւռքը այս ենթազանգուածին հետ համադրումի դաշտ եւ օրակարգ պէտք է ունենայ հակառակ անոր որ Հայաստանը կամովին ձգող ու բարօրութիւն եւ օտար քաղաքացիութիւն փնտռող զանգուածին մօտ ազգային ինքնութեան պահպանման ջանքը ինքնին հարցադրումներ պիտի յառաջացնէր: Արժէ նաեւ նշել որ ժամանակի ընթացքին, Սփիւռքին մէջ երկրորդ եւ յաջորդող հայաստանահայերու եւ դասական սփիւռքահայերու տարբերակունմներն ալ պէտք է փոքրանան:

Շնորհակալութիւն։