Սակայն այստեղ առաջանում է հիմնական հակասությունը, որը գործող իշխանությունը չի կարողանում համարժեքորեն բացատրել։ Եթե ազգային նպատակներից հրաժարումը, պատմական հիշողության վերակառուցումը և միակողմանի զիջումները պետք է հանգեցնեին կայուն խաղաղության, ապա ինչո՞ւ թշնամու պահանջները ոչ միայն չեն նվազել, այլև հետևողականորեն ընդլայնվում են։ Ինչո՞ւ տարածքային ամբողջականության ճանաչման պահանջին զուգահեռ օրակարգ բերվեցին նաև այլ պահանջներ՝ սահմանադրական փոփոխություններից մինչև ազգային-պետական խորհրդանիշների վերանայման հարցերը։ Ինչո՞ւ խաղաղության մասին խոսույթին զուգահեռ Ադրբեջանը շարունակում է ռազմական ներուժի կուտակումը, ուժեղացնում է ռազմաքաղաքական հռետորաբանությունը և պահպանում ուժի կիրառման մշտական սպառնալիքը։ Այս հարցադրումները ցույց են տալիս, որ խնդիրը չի սահմանափակվում տարածքային կամ սահմանային հարթությամբ։ Այն ունի ավելի խորքային բնույթ և վերաբերում է տարածաշրջանային ուժային հիերարխիայի ձևավորման գործընթացին, ինչպես նաև հայկական պետականության քաղաքական կամքի աստիճանական խարխլման միտումներին, որոնք, իրենց հերթին, առաջ են բերում պետության ռազմավարական կողմնորոշման վերաիմաստավորման անհրաժեշտություն։

Միակողմանի զիջումները չեն բերում խաղաղության, որովհետև ուժային հակամարտություններում հակառակորդը դրանք կարող է ընկալել որպես դիմադրողականության թուլացում, ոչ թե վերջնական կարգավորման պատրաստակամություն։ Այդ դեպքում ճնշումը ոչ թե նվազում է, այլ ընդլայնվում, քանզի զիջումն ընկալվում է որպես դիմադրողականության սահմանների ցուցիչ, ինչը հակառակ կողմին ընձեռում է լրացուցիչ հաշվարկային դաշտ՝ պահանջները աստիճանաբար ընդլայնելու համար։

Վերջին տասնամյակների միջազգային զարգացումները ցույց են տալիս, որ նույնիսկ գլոբալացված աշխարհում, ուժային բաղադրիչը շարունակում է մնալ միջազգային քաղաքականության հիմնական ֆունկցիոնալ գործոններից մեկը։ Միջազգային իրավական մեխանիզմները պահպանել են իրենց կարևորությունը, սակայն դրանց գործնական ազդեցությունը սահմանափակ է՝ այն դեպքերում, երբ դրանք չեն ապահովվում ուժային հավասարակշռությամբ, պետական կամքով և ռազմավարական կարողություններով։

Այս իրողությունը հատկապես ակնհայտ դարձավ Ուկրաինայի պատերազմի ընթացքում, որը ցույց տվեց, որ անվտանգությունը չի կարող կառուցվել միայն դիվանագիտական հավաստիացումների կամ հռչակագրային երաշխիքների վրա՝ առանց դրանց իրական ուժային ապահովման։ Ժամանակակից աշխարհակարգում անվտանգությունը ձևավորվում է ուժային հավասարակշռության, ռազմաքաղաքական հաշվարկների և պետական դիմադրողականության համադրմամբ։

Նման միտումը հատկապես տեսանելի է այն պետությունների փորձի մեջ, որոնք արտաքին ճնշումների պայմաններում բախվել են պետական դիմադրողականության թուլացման և երկարատև ռազմավարական նահանջի հետևանքներին։ Մի շարք հակամարտող պետությունների փորձը, այդ թվում՝ Սիրիայի օրինակը, ցույց տվեց, որ երբ պետությունը կորցնում է ներքին համախմբվածությունը, համակարգային կայունությունը և ռազմավարական վերահսկողությունը, արտաքին ճնշումները ոչ միայն չեն նվազում, այլ հաճախ վերածվում են երկարատև անկայունության, բազմակողմ միջամտությունների և ուժային հավասարակշռության կորստի։ Այսպիսի իրավիճակներում որոշիչ նշանակություն է ունենում ոչ միայն արտաքին միջավայրը, այլ նաև պետության ներքին դիմադրողականության աստիճանը, քաղաքական կազմակերպվածությունն ու ռազմավարական կամքը։

Միաժամանակ ժամանակակից աշխարհակարգը ցույց է տալիս նաև հակառակ օրինակներ, որտեղ պետությունները բազմաշերտ ճնշումների պայմաններում ընտրում են ոչ թե շարունակական նահանջի, այլ ռազմավարական դիմադրողականության ուղին։ Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը վերջին տարիներին՝ տնտեսական սահմանափակումների, ռազմական սպառնալիքների և քաղաքական մեկուսացման փորձերի պայմաններում, ձգտեց կառուցել այնպիսի պետական-ռազմավարական համակարգ, որտեղ ռազմական, տեխնոլոգիական, դիվանագիտական և հոգեբանական բաղադրիչները գործում են փոխկապակցված տրամաբանությամբ։ Անկախ Իրանի քաղաքական համակարգի վերաբերյալ գոյություն ունեցող տարբեր գնահատականներից՝ ակնհայտ է, որ Թեհրանին հաջողվեց պահպանել իր ռազմավարական ինքնուրույնությունը և տարածաշրջանային ուժային հաշվարկներում ձևավորել այնպիսի իրավիճակ, որտեղ արտաքին դերակատարները ստիպված են հաշվի նստել նրա հնարավորությունների և շահերի հետ։

Այս օրինակները ցույց են տալիս, որ ժամանակակից աշխարհակարգում պետությունների անվտանգությունն ու ինքնուրույնությունը պայմանավորված են ոչ միայն արտաքին աջակցությամբ կամ դիվանագիտական հայտարարություններով, այլև առաջին հերթին ներքին կազմակերպվածությամբ, պետական կամքով և երկարաժամկետ ռազմավարական դիմադրողականություն ձևավորելու կարողությամբ։

Այստեղ է, որ հայկական քաղաքական միտքը կանգնում է հիմնարար ընտրության առջև։ Հայաստանը շարժվո՞ւմ է շարունակական ազգային նահանջի և քաղաքական ինքնասահմանափակման ուղով, թե՞ փորձելու է վերականգնել ազգային-պետական դիմադրողականության համակարգային կարողությունները։ Իրականում ազգային նպատակների ձևակերպումը ինքնին չի ենթադրում պատերազմի հրահրում և այդ երկուսը տարբեր քաղաքական կատեգորիաներ են։ Պատմական փորձը, ընդհակառակը, փաստում է տալիս, որ հենց ռազմավարական ինքնորոշումից զրկված և ներքին դիմադրողականություն չունեցող պետություններն են առավել հաճախ հայտնվում պատերազմի, արտաքին ճնշումների և քաղաքական թելադրանքի առավել վտանգավոր դաշտում։ Ուժային քաղաքականության տրամաբանության մեջ պետության ուժը չի չափվում ցանկացած գնով պատերազմից խուսափելու ռազմավարությամբ, այլ պատերազմը կանխելու և իր անվտանգությունն ապահովելու կարողությամբ։

Հայկական քաղաքական տիրույթի գլխավոր խնդիրներից մեկը վերջին տարիներին դարձել է քաղաքական մտքի որակական նահանջը։ Գործող իշխանությունների կողմից հանրությանը ներկայացվում է կեղծ ընտրություն՝ կամ անվերապահ զիջումներ և խաղաղություն, կամ ազգային նպատակներ և պատերազմ։ Սակայն իրական քաղաքականությունը այսքան պարզունակ չի կարող լինել։ Ազգային շահերի պաշտպանությունը կարող է և պետք է զուգորդվի ռացիոնալ հաշվարկի, դիվանագիտական ճկունության, ռազմավարական սառնասրտության և հեռատեսության հետ։ Պահանջատիրական պայքարը պարտադիր չէ, որ արտահայտվի ռազմական գործողություններով։ Այն կարող է արտահայտվել միջազգային իրավական պայքարի ձևով, դիվանագիտական աշխատանքի ակտիվացմամբ, տեղեկատվական դաշտում նախաձեռնողականությամբ, ազգային ինքնության ամրապնդմամբ և պետական ներուժի կազմակերպմամբ։

Ավելին՝ պահանջատիրությունից հրաժարվելը չի նշանակում, որ թշնամին նույնպես կհրաժարվի իր սահմանած նպատակներից։ Ադրբեջանի քաղաքական հռետորաբանությունն ու ռազմավարական վարքագիծը դրա վառ ապացույցնն են: Սա ուժային քաղաքականության տրամաբանությունից բխող օրինաչափություն է։ Միջազգային հարաբերություններում պետությունները սովորաբար առաջնորդվում են ոչ միայն հայտարարություններով, այլ հակառակորդի դիմադրողականության իրական գնահատմամբ։ Եթե որևէ երկիր ցույց է տալիս, որ ճնշման պայմաններում պատրաստ է շարունակական նահանջի, հակառակ կողմը դա դիտարկում է որպես հնարավորություն՝ ավելի լայն քաղաքական կամ ռազմավարական նպատակներ առաջ մղելու համար։ Հետևաբար, Հայաստանի անվտանգության խնդիրը չի կարող լուծվել բացառապես հակառակորդի պահանջներին հարմարվելու միջոցով։

Այս ուժային տրամաբանությունից բխում է, որ Հայաստանի համար առաջնային խնդիր չի կարող լինել հարատև նահանջի ընտրությունը, այլ՝ երկարաժամկետ ազգային վերակազմակերպումը։ Դա ենթադրում է ոչ թե էմոցիոնալ պոռթկումներ, այլ պետական մտածողության հետևողական վերականգնում։ Ուժեղ բանակի գաղափարը միայն զենքի կամ թվաքանակի հարց չէ։ Այն քաղաքական կամքի, տեխնոլոգիական զարգացման, ռազմավարական ծրագրավորման և հասարակական համախմբման արդյունք է։ Նույնը վերաբերում է դիվանագիտությանը։ Դիվանագիտությունը արդյունավետ է միայն այն դեպքում, երբ հենված է ազգային հստակ նպատակների և պետական ուժի վրա։ Հակառակ դեպքում այն վերածվում է արտաքին ճնշումները ձևակերպող տեխնիկական գործիքի։

Հայաստանի ռազմավարական վերականգնման համար անհրաժեշտ է նոր ազգային կոնսենսուս։ Այդ կոնսենսուսը պետք է կառուցվի մի շարք առանցքային սկզբունքների վրա։ Նախ՝ հայկական պետականությունը չի կարող կենսունակ լինել առանց ազգային ինքնության, հստակ տեսլականի և պատմական հիշողության պահպանման։ Երկրորդ՝ անվտանգությունը հնարավոր չէ ապահովել միայն արտաքին երաշխիքների վրա հենվելով։ Երրորդ՝ Հայաստանի ապագան անմիջականորեն պայմանավորված է հասարակության կազմակերպվածության մակարդակով, կրթական և տեխնոլոգիական զարգացման որակով, պետական համակարգերի արդյունավետությամբ և ազգային համախմբվածությամբ։ Վերջապես՝ խաղաղությունը չի կարող լինել միակողմանի զիջումների արդյունք։ Իրական և կայուն խաղաղությունը ձևավորվում է այն դեպքում, երբ թշնամին գիտակցում է, որ իր դիմաց կանգնած է կազմակերպված, ուժեղ և քաղաքական կամք ունեցող պետություն։

Այս խորապատկերում հատկապես կարևոր է հրաժարվել այն վտանգավոր թեզից, թե ազգային տեսլականը և պահանջատիրությունը խանգարում են պետականության կայացմանը։ Պատմականորեն հայկական պետականությունը միշտ հզոր է եղել այն ժամանակ, երբ ունեցել է հստակ ազգային տեսլական։ Իսկ այն փուլերում, երբ վերածվել է բացառապես գոյատևման վարչական մեխանիզմի, կորցրել է իր դիմադրողականությունն ու կենսունակությունը։ Ազգային նպատակ ունենալը չի նշանակում ապրել անցյալով, այլ՝ նշանակում է ունենալ ապագայի պատկերացում։ Պետությունը, որը հրաժարվում է սեփական պատմական և քաղաքական հորիզոնից, աստիճանաբար կորցնում է նաև իր ներքին կենսունակությունը։

Այսօր Հայաստանի համար ամենամեծ վտանգը ոչ միայն արտաքին սպառնալիքներն են, այլև ներքին տեղատվությունը և հոգեբանական կապիտուլյացիան։ Երբ հասարակությանը մշտապես ներկայացվում է, թե դիմադրությունն անիմաստ է, ազգային նպատակներն անիրատեսական են, իսկ միակ հնարավորությունը անվերջ նահանջն ու զիջումներն են, ձևավորվում է պարտվածության և ինքնասահմանափակման մտայնություն։ Այդպիսի հասարակությունները ժամանակի ընթացքում կորցնում են ոչ միայն պայքարելու, այլ նաև կազմակերպվելու ունակությունը։ Իսկ առանց կազմակերպված հասարակության անհնար է կառուցել ուժեղ պետություն։

Հետևաբար, Հայաստանի առջև ծառացած խնդիրը շատ ավելի խորքային բնույթ ունի, քան իշխանության կամ առանձին քաղաքական որոշումների հարցը։ Խոսքը պետականության մոդելի մասին է։ Հայաստանը պետք է ընտրի՝ դառնալո՞ւ է արտաքին ուժային կենտրոնների ճնշումների տակ մշտապես նահանջող և սեփական ինքնությունից աստիճանաբար հրաժարվող վարչական միավոր, թե՞ փորձելու է ձևավորել երկարաժամկետ ազգային ռազմավարություն՝ հիմնված ուժեղ պետականության, ազգային համախմբման և քաղաքական կամքի վրա։

Սա պատերազմի և խաղաղության միջև ընտրություն չէ, այլ՝ աստիճանական թուլացման, ոչնչացման և վերականգնման միջև ընտրություն։ Որովհետև իրականում միայն ուժեղ պետություններն են կարողանում երկարաժամկետ խաղաղություն ապահովել։ Միայն կազմակերպված հասարակություններն են կարողանում կանխել նոր պատերազմները։ Եվ միայն ազգային նպատակ ունեցող ժողովուրդներն են կարողանում պահպանել իրենց պետականությունը պատմական ծանր շրջափուլերում։

Հայաստանի ապագան չի կարող կառուցվել ինքնաժխտման վրա։ Այն պետք է կառուցվի սթափության, ուժի, կազմակերպվածության և ազգային ինքնագիտակցության վրա։ Ոչ թե նոր պարտություններից խուսափելու և գոյատևման տրամաբանությամբ առաջնորդվելու, այլ պետական կարողությունների ամրապնդման և նոր հաջողություններ ու հաղթանակներ ապահովելու համար։ Ոչ թե տարածաշրջանային անկայունության միջավայրում արտաքին «բարեհաճությանը» ապավինելու, այլ հայկական պետականության անվտանգությունն ու կենսունակությունը սեփական ուժերով ապահովելու համար։ Ոչ թե անցյալի մեջ փակվելու, այլ հստակ տեսլական ձևավորելու և ապագայի նկատմամբ քաղաքական պատասխանատվություն ստանձնելու համար:

Արամ Շահնազարյան