Հայ ըլլալդ ալ մեծ խօսքերու կարիք չունէր: Քեզի համար անիկա պարզ ինքնութիւն չէր, այլ` պատկանելիութիւն եւ ապրելու ձեւ:

Թէեւ մայրս հայ չէր, բայց դուն անոր վստահած էիր մեր դաստիարակութիւնը եւ հայերէնի իմացութիւնը: Իսկ ան այնքան լուրջ ընդունած էր այդ պատասխանատուութիւնը, որ նոյնիսկ քու բացակայութեանդ իրեն հետ չէինք համարձակեր հայերէնէ բացի ուրիշ լեզու խօսիլ:

Այսօր ժպիտով կը յիշեմ, թէ ինչպէս մայրս երբեմն մեզ քեզի «կը մատնէր»` ըսելով, որ այսօր Վերան, Մհերը, Ալեքսանը կամ Համբիկը արաբերէն բառեր գործածեցին:

Ու մենք շատ լաւ գիտէինք, թէ այդ ի՛նչ կը նշանակէր:

Այն ժամանակ թերեւս չէինք հասկնար, թէ ինչո՛ւ այդքան կարեւոր էր քեզի համար, որ տան մէջ հայերէն խօսինք: Կ՛ուզէիր, որ հայերէնը մեզի համար միայն սորված լեզու մը չըլլար: Կ՛ուզէիր, որ ան ըլլար մեր տան շունչը եւ մեզ զիրար կապող լեզուն: Եւ այս գործին մէջ մայրս դարձաւ քու ամէնէն հաւատարիմ գործակիցդ: Հայ չըլլալով հանդերձ` ան օգնեց քեզի, որ մենք հայ մեծնանք:

Թերեւս այսօր աւելի լաւ կը հասկնամ, թէ ուրկէ կու գար այդ մղումը: Հայութիւնը քեզի համար գաղափար մը կամ խօսք մը չէր. ան կեանքիդ բնական մէկ մասն էր` պատանութենէդ սկսեալ: Շատեր չեն գիտեր, որ դուն պատանի տարիքէդ սարկաւագ եղած ես եւ գեղեցիկ ձայնովդ երգած` մեր եկեղեցական շարականները: Կաղանդի գիշերներէն մնացած են ձայնագրուած յիշատակներ, ուր կ՛երգէիր յեղափոխական երգեր: Յատկապէս գեղեցիկ կը մեկնաբանէիր «Դա շապիկն էր այն քաջ մարդուն, բալա ջան»: Եղած ես նաեւ ՀՄԸՄ-ի Գամիշլիի շեփորախումբի «ֆանֆարիստ» եւ հպարտութեամբ անդամակցած` ՀՅԴ-ի շարքերուն: Այս բոլորը երբեք չէիր պատմեր իբրեւ վաստակ կամ արժանիք: Անոնք քեզի համար պատմուելիք բաներ չէին. պարզապէս անոնք մաս կը կազմէին այն կեանքին, զոր ապրած էիր:

Քեզ ճանչցողները պիտի չզարմանան այս գրած տողերուս, իսկ քեզ չճանչցողները պիտի հիանան քու տիպարիդ: Երէց եւ շատ յարգելի ընկեր մը ինծի ուշ ցաւակցութիւն յայտնելով գրեց.

«… Գիտես, որ իմ գնահատանքներուս մէջ շատ շռայլ չեմ: Սակայն պէտք է ըսեմ, որ պարոն Արամը այն հազուագիւտ մնացած նմոյշներէն էր, որոնք արտաքնապէս համեստ, բայց չափազանց հարուստ ներաշխարհով մեր գոյութիւնը կ’իմաստաւորեն: Անոնց ցաւը նոյնիսկ մեզ բարձրացնող է. լուռ, իրական եւ հետեւաբար` փոխանցիկ: Վստահ եմ, որ հպարտ ես հայրիկովդ: Ազնուական մարդ էր, այդ յատկանիշը` իր լռութեան մէջ իսկ ճառագայթող»:

Այո՛, պապ, մենք քեզմով շատ հպարտ ենք: Դուն մեր ուղին լուսաւորեցիր եւ կեանքիդ օրինակով դաստիարակեցիր:

Պա՛պ, կեանքը քեզի տուաւ այնպիսի ցաւ մը, զոր ոչ մէկ հայր պէտք է կրէ:

Դարձար նահատակի հայր:

Կը յիշեմ այն ուշ գիշերը, երբ Մհերին նահատակութեան լուրը հասաւ: Ես էի, որ այդ լուրը փոխանցեցի քեզի եւ մօրս: Կան պահեր, զորս տարիները չեն կրնար ջնջել: Այդ գիշերը ինծի համար այդպիսի պահ մըն է:

Յուզուեցար եւ առաջին անգամ ըլլալով մենք քու արցունքներդ տեսանք: Շատ բան չըսիր: Միայն մէկ նախադասութիւն մնաց յիշողութեանս մէջ. «Շատ կանուխ էր, տղա՜ս…»: Այդ քանի մը բառերը մինչեւ այսօր ականջիս մէջ են:

Քու եւ Մհերին յարաբերութիւնը միշտ իր առանձնայատկութիւնը ունեցած էր: Ձեր միջեւ տեսակ մը լուռ պայքար կար: Դուն` աւանդապահ հայր, կ՛ուզէիր պահել հօր հեղինակութիւնդ զաւակներուդ վրայ: Մհերն ալ` ըմբոստ, կ՛ուզէր իր ճամբան գտնել, ազատ ու ինքնուրոյն ըլլալ: Բայց յետոյ, տարիներու ընթացքին ուրիշ բան հասկցայ ձեր երկուքին մասին:

Ան կ՛ուզէր քեզի նմանիլ` առանց երբեք այդ մէկը բառերով ըսելու: Եւ ճիշդ այդ նմանութիւնն էր, որ երբեմն ձեզ իրարու դէմ կը հանէր: Երկու տարբեր սերունդներ: Հայր մը, որ հայրութիւնը կը հասկնար այնպէս, ինչպէս իրեն սորվեցուցած էին: Եւ որդի մը, որ կը փորձէր իր կեանքը կերտել` անուղղակիօրէն իր մէջ կրելով իր հօր յատկութիւնները:

Մհերի մեկնումէն ետք դուն գրեթէ երբեք անոր մասին չխօսեցար: Մենք ալ քեզի չէինք հարցներ: Ոչ ոք որոշած էր այդպէս վարուիլ: Պարզապէս մեր միջեւ լուռ հասկացողութիւն մը գոյացած էր: Կարծես բոլորս գիտէինք, որ այդ ցաւը պիտի կրէինք լուռ, զուսպ եւ հպարտութեամբ:

Բայց այդ լռութիւնը մոռացում չէր: Ես քեզ կը տեսնէի, պա՛պ: Կը տեսնէի, թէ ինչպէս երբեմն անցեալին կը վերադառնայիր: Կը զգայի, թէ որքան կը ցաւէիր, երբ կը յիշէիր Մհերի նկատմամբ ունեցած խստութիւնդ:

Դուն երբեք չըսիր` «Կը զղջամ»: Ատոր կարիքը չկար: Ես կը տեսնէի: Թերեւս կը մտածէիր այն խօսքերուն մասին, զորս կարելի էր ուրիշ ձեւով ըսել: Այն պահերուն մասին, երբ կարելի էր քիչ մը նուազ խիստ ըլլալ: Այն բաներուն մասին, որոնք հայր ու որդի կը կարծեն, թէ դեռ ժամանակ պիտի ունենան օր մը իրարու ըսելու: Բայց ժամանակը չեկաւ:

Ես, որ երկուքիդ միջեւ էի եւ շատ բան կը տեսնէի առանց որ դուք բառերով ըսէիք, այսօր մէկ բան հաստատ գիտեմ. այդ լուռ պայքարէն շատ աւելի մեծ բան մը կար ձեր միջեւ: Սէ՛ր կար:

Սէր մը, որ թերեւս քիչ արտայայտուեցաւ բառերով, բայց Մհերին մեկնումէն ետք դարձաւ քու կեանքիդ ամէնէն լուռ ու ամէնէն խոր ցաւերէն մէկը: Եւ դուն այդ ցաւը կրեցիր մինչեւ վերջ` իբրեւ նահատակի հայր: Լուռ, զուսպ եւ հպարտութեամբ:

Մհերի մահէն երեք տարի ետք մահացաւ նաեւ մայրս` մեր տան սիւնը, եւ դուն մնացիր առանց այն երկու անձերուն, որոնց բացակայութիւնը թերեւս ամէնէն խոր հետքը ձգեց կեանքիդ վրայ:

Բայց կայ նաեւ ուրիշ հետաքրքրական երեւոյթ մը, որ միշտ զարմանք պատճառած էր մեր շուրջիններուն: Դուն մեր ընտանիքի աղջիկներուն «տղաս» կը կանչէիր: Գրեթէ երբեք` «աղջիկս»: Ոչ թէ որովհետեւ մեզի եւ յատկապէս ինծի տղայ կ՛ուզէիր տեսնել: Դուն արդէն երեք տղայ զաւակ ունէիր: Քու «տղաս»-դ ուրիշ իմաստ ունէր:

Տարիներու ընթացքին հասկցայ, որ այդ բառով իմ մէջս մարդ մը կը կերտէիր: Մարդ մը, որ պէտք է կարենար ինքզինք պաշտպանել, որոշումներուն տէր կանգնիլ, դժուարութեան դիմաց չընկրկիլ եւ ոչ ոքի արտօնել, որ զինք նուաստացնէ:

Ես տարիներ շարունակ լսեցի այդ «տղաս»-ը` առանց ամբողջութեամբ հասկնալու, թէ որքան բան դրած էիր այդ մէկ բառին մէջ: Մինչեւ մեր վերջին գիշերը:

Մահիդ նախորդող գիշերը եկայ քեզ տեսնելու: Նստած էիր աթոռիդ վրայ: Շատ գիտակից էիր, թէեւ ձայնդ այլեւս առաջուան պէս յստակ չէր: Այդ գիշեր սկսար յիշել ընտանիքիդ բոլոր այն անդամները, որոնք քեզմէ առաջ բաժնուած էին մեզմէ: Մէկ առ մէկ:

Մէկուն անունը կու տայիր, ապա միւսինը: Մարդիկ, որոնց հետ ապրած էիր, սիրած էիր, որոնցմէ տարիներ առաջ բաժնուած էիր: Ես նստած քեզ կը լսէի: Այդ պահուն չէի գիտեր, թէ ինչո՛ւ յանկարծ բոլորը կը յիշէիր: Այսօր, սակայն, երբ միտքով կը վերադառնամ այդ գիշերուան, մէկ բան զիս կը ցնցէ:

Բոլորը յիշեցիր, պա՛պ: Բայց դարձեալ Մհերը չյիշեցիր:

Մհերը, որուն մասին անոր նահատակութենէն ետք գրեթէ երբեք չխօսեցար: Ինչ տարօրինակ ու խորունկ մարդ ես եղեր, պա՛պ:

Չեմ գիտեր` ինչո՞ւ: Չկրցա՞ր: Չուզեցի՞ր: Թէ՞ Մհերը քեզի համար երբեք «մեկնածներուն» շարքին չէր պատկանած:

Չեմ գիտեր: Եւ հիմա այլեւս չեմ կրնար քեզի հարցնել:

Այդ գիշեր ես պարզապէս նստած քեզ կը լսէի: Չէի գիտեր, որ վերջին անգամն էր, որ այդպէս պիտի նստէի կողքդ ու ձայնդ պիտի լսէի: Երբ եկաւ մեկնելու պահս, մօտեցայ քեզի հրաժեշտ տալու: Ամբողջ երեկոն ձայնդ այնքան ալ յստակ չէր: Բայց այդ պահուն յանկարծ շատ պարզ ու յստակ խօսեցար: Նայեցար ինծի եւ ըսիր.

«Գլուխդ միշտ բարձր պահէ՛: Ոչ ոքի առջեւ խոնարհէ»:

Գացի: Չէի գիտեր, որ ասոնք պիտի ըլլային վերջին խօսքերդ: Այսօր այդ պահը անվերջ կը վերադառնայ միտքս: Կը մտածեմ` արդեօք դուն գիտէի՞ր: Կը զգայի՞ր, որ կը մեկնէիր: Թերեւս այդ պատճառով կը յիշէիր բոլոր անոնք, որոնք քեզմէ առաջ գացած էին:

Չեմ գիտեր:

Թերեւս երբեք ալ պիտի չգիտնամ:

Բայց մէկ բան հիմա կը հասկնամ:

Ամբողջ կեանքիս ընթացքին ինծի «տղաս» կանչեցիր, իսկ վերջին գիշերը կարծես վերջնական իմաստը տուիր այդ բառին:

«Գլուխդ բարձր պահէ՛, տղաս»:

Ամէն անգամ, երբ դժուարանամ, երբ կասկածիմ կամ երբ կեանքը փորձէ զիս ծունկի բերել, գիտեմ, որ պիտի լսեմ ձայնդ:

«Գլուխդ բարձր պահէ՛, տղաս»:

Թերեւս այս է ամէնէն թանկագին անձնական ժառանգութիւնը, զոր մեզի ձգեցիր:

Թող Աստուած խաղաղութիւն պարգեւէ հոգիիդ, պա՛պ:

Կ՛ուզեմ հաւատալ, որ հիմա անոնց հետ ես, որոնց անունները այդ վերջին գիշերը մէկ առ մէկ կը յիշէիր:

Եւ ամէնէն աւելի` կ՛ուզեմ հաւատալ, որ հիմա Մհերին հետ ես:

Այն Մհերին, որուն անունը նոյնիսկ վերջին գիշերը չտուիր:

Թերեւս հիմա վերջապէս կարիք չկայ լռելու:

Թերեւս հիմա ժամանակ ունիք իրարու ըսելու այն բոլորը, ինչ որ այս կեանքին մէջ չհասցուցիք ըսել:

Ես դեռ շատ անգամներ պիտի ուզեմ քեզի բան մը պատմել, հարցում մը ուղղել, կարծիքդ առնել կամ պարզապէս ձայնդ լսել:

Եւ երբ չկարենամ` պիտի յիշեմ վերջին խօսքերդ:

Գլուխս բարձր պիտի պահեմ, պա՛պ:

Հանգչէ՛ խաղաղութեամբ, սիրելի՛ հայր:

Յիշատակդ օրհնեալ մնայ:

ՎԵՐԱ ԵԱԳՈՒՊԵԱՆ
«Ազդակ»