Բայց ո՞վ էր 1930-ին Քեսապ ծնած այդ «խենթ» հայորդին:

Շնորհակալ պէտք է ըլլալ Պօղոս Շահմելիքեանին, որ գրեց «Դպրոցի մը պատմութիւնը» յօդուածաշարքը, որուն ամբողջութիւնը կարելի է կարդալ «Ազդակ»-ի եւ «Ասպարէզ»-ի մէջ: Այդ դպրոցը Ֆերահեանն է: Յօդուածագիրը տեսնուեր էր ընկ. Ինճեճիկեանին ու քանի մը ուրիշ վկաներու հետ, ու անոր մահէն քիչ առաջ լոյս ընծայեր իր գրութիւնը, ուր թէ՛ անոր կենսագրութեան, թէ՛ ալ դպրոցի հիմնադրութեան վերաբերեալ բաւական մանրամասնութիւններ կը գտնենք:

Գաբրիէլ Ինճեճիկեանը այն խենթն էր, որ, ինչպէս տակաւին յիշողներ կան, Ամերիկայէն Պէյրութ գնաց ու հո՛ն հանգանակութիւն ըրաւ Նոր աշխարհին մէջ հայկական ամէնօրեայ վարժարան բանալու համար:

Ան Քեսապէն դուրս գալով` իր ուսումը շարունակած էր Կիպրոսի Մելգոնեան վարժարանին մէջ, ապա` Պէյրութի ամերիկեան համալսարանին: Այդ օրերուն, ի զարմանս բոլորին, ան հաստատած էր չափահասներու համար գիշերային դասընթացքներ, որպէսզի ուսանելու առիթէն զրկուած երիտասարդներ կարենան զարգանալ:

Շահմելիքեանը կը գրէ. «1953-ին բարձրագոյն ուսումը շարունակելու միտումով կը մեկնի Միացեալ Նահանգներ եւ կը յաճախէ Տիթրոյիթի «Ուէյն» համալսարանը, ուր կը հետեւի ընկերաբանութեան, մանկավարժութեան եւ դպրոցական տնօրէնութեան ճիւղերուն եւ կը ստանայ պսակաւոր արուեստից եւ մագիստրոսի տիտղոսները»: Այդ շրջանին ալ կը դասաւանդէ թէ՛ տեղական վարժարանի մը մէջ, թէ՛ ալ ՀՕՄ-ի գիշերային վարժարանին: Եւ կը համոզուի, որ ձուլման դէմ պատուարը միայն ամէնօրեայ հայ վարժարանը կրնայ ըլլալ Ամերիկայի մէջ: Իբրեւ նախապատրաստութիւն` Գաբրիէլ Ինճեճիկեանը նաեւ ձեռք կը ձգէ ուսուցչական ու տնօրէնութեան մագիստրոսի յաւելեալ վկայական` Քալիֆորնիոյ պետական համալսարանէն:

Ամբողջ ոդիսական մըն է, վիպագրման արժանի, 1955-ին Ուաշինկթընի մէջ ՀՅԴ Շրջանային ժողովին ամէնօրեայ վարժարանի հարցը օրակարգի վրայ դնելէն մինչեւ 1964-ի սեպտեմբերին Լոս Անճելըսի մէջ Սրբոց Նահատակաց եկեղեցւոյ Ֆերահեան ազգային վարժարանի բացումը:

Այնտեղ մենք կը տեսնենք, թէ ինչպէ՛ս իր աներեր հաւատքով, աննկուն կամքով, անսպառ կորովով, նուիրումով ու զոհաբերութեամբ, այլեւ անսահման խոնարհութեամբ ան պիտի յաղթահարէ հաւաքական թուլամորթութիւնը, զգուշաւորութիւնն ու պահպանողականութիւնը, թերահաւատութիւնն ու պարտուողականութիւնը ու յաջողի իրագործել իր ու իրմէ առաջ այլ տեսանողներու չիրականացած երազը: Շահմելիքեանի յօդուածէն միայն հետեւեալ տողը Շահմելիքեանի յօդուածէն ինքնին շատ խօսուն է. «Ինճեճիկեան տունէ տուն պտտելով` հայ աշակերտներ «կը մուրար»: Կը համոզէր, որ իրենց զաւակները հայկական վարժարան յաճախեն: Մեծամասնութիւնը դէմ էր»:

Յօդուածագիրը կ՛աւելցնէ. «Գաբրիէլ Ինճեճիկեան ամէն ինչ է` տնօրէն, ուսուցիչ, դպրոցական պասի շարժավար, ի հարկին, մինչեւ իսկ բաղնիքները ի՛նք կը մաքրէ՛ խնայելու համար դպրոցի պիւտճէն, իսկ նուիրեալ ուսուցիչներուն նիւթական արդար իրաւունքը շատ յաճախ անկարելի կ՛ըլլար գոյացնել, եւ անոնք իրենց ստանալիք չնչին գումարն անգամ սիրայօժար կը նուիրեն դպրոցին, իսկ Ինճեճիկեան ամսուան աւարտին տուն կը մեկնի «դատարկ գրպանով»»:

Կ՛արժէ նշել, որ իրմէ առաջ ուրիշ «խենթ» մը եղած է, որ ուզած է Ամերիկայի մէջ հայկական ամէնօրեայ վարժարաններ հիմնել: Այդ խենթը կր կոչուէր ընկ. Մատթէոս Ֆերահեան, ծնած` Անգարա, 1870-ին: Ֆետայի, հետագային` իրաւաբան վկայուած Լոս Անճելըսի Հարաւային Քալիֆորնիոյ համալսարանէն, 1955-ին կը մահանար` առանց երկարամեայ երազը իրականացած տեսնելու: Շահմելիքեան կ՛ըսէ. «Ֆերահեան ամոլը անզաւակ էր: Իրենց շքեղ բնակարանը կը կտակեն հայ ամէնօրեայ վարժարան մը հիմնելու ֆոնտին»:

Ինճեճիկեան աւելի ուշ կը տեղեկանար այս մասին ու կը յաջողէր կտակարարներէն ձեռք ձգել այդ հիմնադրամին երկու երրորդը` իր հետապնդած վարժարանի հիմնադրութեան ի նպաստ, որմէ` դպրոցին անունակոչումը, միւս մէկ երրորդն ալ պիտի տրամադրուէր Մեսրոպեան վարժարանին, որ յաջորդ տարի պիտի բանար իր դռները: Կտակարարները, որոնք նոյնպէս բարերարներ պիտի դառնային աւելի ուշ, իրենց ստանալիք շահաբաժինն ալ պիտի տրամադրէին նպատակին:

Աւելցնեմ, որ երբ Լեւոն Շանթ ու Սիմոն Վրացեան Ամերիկա կու գան Ճեմարանին ի նպաստ հանգանակութիւն ընելու, Շանթ կ՛անդրադառնայ, որ նոյնքան հրամայական էր այստե՛ղ ճեմարան բանալը: Բայց ան եւս, կամ նոյնինքն Համազգայինը չի յաջողիր այդ երազը իրականացնել: Այդ կը վիճակուի Ինճեճիկեանին:

Սակայն մենք` յետնորդներս, պարտաւո՛ր ենք շարունակել երազել:

Այդ երազներէն մէկը Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ ուսուցչանոցի մը հիմնումն է, որ կ՛ուզէր իրականացնել Համազգայինի Կեդրոնական վարչութեան երբեմնի ատենապետը` ողբ. բժ. Եղիկ Գոնիալեանը: Միւսը դպրոցական ցանցի զգալի ընդլայնումն է եւ հայեցի կրթութիւնը բոլորին մատչելի դարձնելու հնարաւորութեան ստեղծումը` «ամէն հայ աշակերտ հայկական վարժարանի մէջ» բնաբանով:

Առանց նման երազներու հետապնդման, Լեւոն Շանթերու, Մատթէոս Ֆերահեաններու կամ Գաբրիէլ Ինճեճիկեաններու մեծարումը կ՛ըլլայ ապարդիւն եւ անիմաստ:

Չենք կրնար չհամաձայնիլ Շահմելիքեանին հետ, որ` «մէկական առաքեալներ էին Լեւոն Շանթ, Նիկոլ Աղբալեան եւ Սիմոն Վրացեան: Առաքեա՛լ մըն է նաեւ Գաբրիէլ Ինճեճիկեան…»:

Եւ պիտի աւելցնեմ` ազգային հերո՛ս մը:

Արժանի՛ ըլլանք անոնց աւանդին:

ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ

aztagdaily.com