Ուղերձի առանցքային թեզերից մեկը՝ «հայրենիքը Հայաստանի Հանրապետությունն է», առաջին հայացքից կարող է ընկալվել որպես պետական մտածողության ամրապնդում։ Սակայն այս մոտեցումը իրականում կառուցված է ազգային ինքնության սահմանափակման վրա։ Հայկական ինքնությունը պատմականորեն ձևավորվել է ոչ միայն պետականության, այլև մշակութային, եկեղեցական և սփյուռքյան ինստիտուտների համադրությամբ։ Պետականության բացակայության պայմաններում հենց այդ բազմաշերտ ինքնությունն է ապահովել ժողովրդի շարունակականությունը։ Այս խորապատկերում ինքնությունը սահմանափակել բացառապես Հայաստանի Հանրապետության ներկա սահմաններով՝ նշանակում է անտեսել այդ պատմական փորձը և փաստացի հրաժարվել համահայկականության գաղափարից։ Ավելին, նման մոտեցումը հակասում է նույնիսկ ժամանակակից պետությունների փորձին, որտեղ ազգային ինքնությունը և պետականությունը հաճախ չեն սահմանափակվում միայն գործող պետական սահմաններով, այլ ներառում են նաև պատմական և սփյուռքյան տարածումները՝ որպես ինքնության շարունակականության և ռազմավարական ներուժի մաս։ Այս երևույթը կարելի է նկատել, օրինակ, Չինաստանի քաղաքականության մեջ, որտեղ Թայվանը համարվում է երկրի տարածքային ամբողջականության անքակտելի մասը, իսկ արտերկրում ապրող չինացիները դիտվում են որպես ազգային ամբողջության բաղադրիչ, ինչպես նաև Իռլանդիայի դեպքում, որն իր սփյուռքը համարում է ազգային ինքնության կրող և պետության զարգացման կարևոր ներուժ։ Այս փորձառությունները ցույց են տալիս, որ ազգային պետության սահմանները և ինքնության ընկալումը հաճախ դուրս են գալիս պետական սահմանների նեղ շրջանակից և կարող են դիտարկվել որպես պատմական և ռազմավարական շարունակականություն։

Ուղերձում առաջ քաշված մեկ այլ հիմնարար գաղափարը պատմության «ճիշտ ըմբռնման» անհրաժեշտությունն է, որի շրջանակում Հայոց ցեղասպանությունը ներկայացվում է նաև որպես «հայ ժողովրդին միջազգային խարդավանքների մեջ ներքաշելու գործելակերպի հետևանք»։ Այսպիսի մեկնաբանությունը, խիստ վտանգավոր կերպով ընդլայնում է ցեղասպանության պատճառահետևանքային շրջանակը՝ այն տեղափոխելով դեպի այնպիսի դաշտ, որտեղ հանցագործության կենտրոնական պատասխանատվությունը սկսում է հարաբերականացվել։ Այս ձևակերպումը փաստացի բացում է ճանապարհ պատմական պատասխանատվության բաշխման վերաիմաստավորման համար, որտեղ առաջնային հանցակազմը կարող է մղվել երկրորդ պլան՝ փոխարինվելով աշխարհաքաղաքական սխեմաներով։

Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ հայկական և միջազգային ակադեմիական հետազոտությունների լայն շրջանակը միանշանակ արձանագրում են, որ այն եղել է ծրագրված և պետական մակարդակով իրականացված քաղաքականություն Օսմանյան իշխանությունների կողմից։ Ուստի, ցեղասպանությունը ներկայացնել որպես միեծապետական խարդավանքների կամ արտաքին ուժերի հակասությունների հետևանք՝ նշանակում է հստակորեն նվազեցնել հանցագործ պետության ուղղակի և միանձնյա պատասխանատվությունը, ինչպես նաև անուղղակիորեն ստեղծել այնպիսի մեկնաբանության դաշտ, որտեղ զոհի գոյաբանական ողբերգությունը կարող է դիտարկվել որպես քաղաքական հաշվարկների կամ «պատմական սխալների» արդյունք։ Սա ոչ միայն պատմագիտական տեսանկյունից անհիմն է, այլև քաղաքական առումով խիստ վտանգավոր, քանի որ կարող է թուլացնել Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման, դատապարտման և իրավական ամրագրման գործընթացների գաղափարական հիմքերը։

Այսպես կոչված «խաղաղության օրակարգի» բացարձակացումը ևս ուղերձի առանցքային, սակայն խորապես խնդրահարույց տարրերից է։ Նիկոլ Փաշինյանը փաստացի ներկայացնում է խաղաղությունը ոչ թե որպես նպատակ, այլ որպես ինքնաբավ անվտանգային դոկտրին՝ այն վերածելով անվտանգության գրեթե միակ երաշխիքի։ Սակայն միջազգային հարաբերությունների տեսությունն ու պետական անվտանգության փորձը միանշանակ ցույց են տալիս, որ խաղաղությունը երբեք չի հանդիսանում ինքնին անշրջելի անվտանգ կացություն ապահովող վիճակ: Այն կայուն է միայն այն դեպքում, երբ հենված է ուժային հավասարակշռության, զսպման մեխանիզմների, համակարգային երաշխիքների և կանխատեսելի ռազմավարական միջավայրի վրա։ Խաղաղության հռչակումը, առանց այս բաղադրիչների ձևավորման, ոչ միայն չի ստեղծում կայունություն, այլ կարող է վերածվել միակողմանի զիջումների կայունացման գործընթացի՝ աստիճանաբար թուլացնելով պետության ինքնուրույն քաղաքական դերակատարումն ու դիմադրողականությունը։

Ավելին, նման մոտեցումը վտանգավոր է հենց անվտանգային հաշվարկների տեսանկյունից: Այն ենթադրում է, որ հակամարտող միջավայրում հնարավոր է ապահովել անվտանգություն՝ առանց ուժային գործոնի բավարար հաշվառման, ինչը հակասում է ժամանակակից աշխարհաքաղաքական իրողություններին։ Պատմությունն ու միջազգային փորձը բազմիցս ցույց են տվել, որ այն պետությունները, որոնք խաղաղությունը դարձրել են ինքնանպատակ և անջատել այն ուժային հավասարակշռությունից, բախվել են նոր մարտահրավերների, տարածքային կամ քաղաքական կորուստների։ Դրա վառ օրինակներից է 1938 թվականի Մյունխենի համաձայնագիրը, երբ Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և Իտալիայի մասնակցությամբ, Չեխոսլովակիային պարտադրված «խաղաղության պահպանման» տրամաբանությամբ իրականացված զիջումները ոչմիայն չկանխեցին հետագա լայնածավալ պատերազմը, այլև հակառակը՝ արագացրին միջազգային անվտանգության համակարգի փլուզումը։ Նմանապես, 2008 թվականի պատերազմի նախադրյալները, Վրաստանի դեպքում, ցույց տվեցին, որ թույլ ռազմավարական զսպման և անհավասարակշիռ անվտանգային համակարգի պայմաններում խաղաղության հույսը ինքնին բավարար երաշխիք չի կարող լինել տարածքային ամբողջականության պահպանման համար։ Այս խորապատկերում ուղերձում բացակայում է առանցքային հարցի հստակ պատասխանը՝ ինչ կոնկրետ մեխանիզմներով է ապահովվելու հռչակված խաղաղությունը, ինչ վտանգներ է այն պարունակում և, առավել կարևորը՝ ինչ ռազմավարական գին է պետությունը պատրաստ վճարել այդ ենթադրյալ «խաղաղության» դիմաց։

Հարևանների հետ հարաբերությունների կարգավորման մասին հատվածը ևս ներկայացվում է որպես պարզեցված և գրեթե ինքնաբերաբար իրականացվող գործընթաց՝ հիմնված տարածքային ամբողջականության փոխադարձ ճանաչման վրա։ Սակայն այս մոտեցումը անտեսում է միջազգային հարաբերությունների առանցքային իրողությունը, ըստ որի՝ իրավական հայտարարությունները չեն ստեղծում անվտանգություն, եթե դրանք չեն ուղեկցվում ուժային հավասարակշռությամբ, զսպման գործիքներով և իրական երաշխիքներով։ Միջազգային իրավունքի նորմերը, որքան էլ կարևոր լինեն, ինքնին չունեն հարկադրական ուժ այն միջավայրում, որտեղ բացակայում են դրանց կիրառումն ապահովող մեխանիզմները։ Տարածաշրջանային և գլոբալ բազմաթիվ հակամարտությունների փորձը ցույց է տալիս, որ նույնիսկ պաշտոնապես ճանաչված սահմանները չեն կանխել ուժի կիրառումը, երբ այն բխել է ուժեղ կողմի ռազմավարական շահերից։ Դրա վառ օրինակներից է 1990 թվականին Իրաքի ներխուժումը Քուվեյթ, որը տեղի ունեցավ չնայած երկու պետությունների միջև գոյություն ունեցող միջազգայնորեն ճանաչված սահմաններին և միջազգային իրավական համակարգի հստակ շրջանակներին։ Նմանապես, 1979 թվականին Խորհրդային Միության ներխուժումը Աֆղանստան ցույց տվեց, որ նույնիսկ գործող պետական սահմաններն ու քաղաքական ինքնիշխանությունը չեն կանխում ուժի կիրառումը, երբ այն դիտարկվում է որպես ռազմավարական անհրաժեշտություն։ Կարելի է հիշատակել նաև 1999 թվականի ՆԱՏՕ-ի ռազմական միջամտությունը Հարավսլավիայում (Կոսովոյի ճգնաժամի ընթացքում), որը իրականացվեց առանց ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի հստակ մանդատի՝ հիմնավորվելով մարդասիրական և անվտանգային նկատառումներով։ Այս դեպքերը ընդգծում են, որ իրավական հայտարարություններըինքնաբերաբար չեն ստեղծում անվտանգություն, եթե դրանք չեն ամրագրվում իրական զսպման մեխանիզմներով և ուժային հավասարակշռությամբ։

Այս պայմաններում տարածքային ամբողջականության փոխադարձ ճանաչումը ներկայացնել որպես լիարժեք լուծում՝ նշանակում է իրական անվտանգային հաշվարկները փոխարինել հռչակագրային իրավական ձևակերպումներով։ Արդյունքում ստեղծվում է վտանգավոր պատրանք, թե դիվանագիտական հայտարարությունները կարող են փոխարինել ռազմական, քաղաքական և համակարգային ապահովմանը։ Այս իմաստով ուղերձում ներկայացված հարևանների հետ հարաբերությունների կարգավորման օրակարգը, որպես «խաղաղության օրակարգի» կարևոր մասնիկ, մնում է առավելապես հռչակագրային մակարդակում՝ զուրկ լինելով գործնական մեխանիզմներից, որոնք կարող էին այն վերածել իրական և կայուն ռազմավարության։

Ուղերձի կարևոր բաղադրիչներից է նաև «ռևանշիզմի» քննադատությունը, որը ներկայացվում է որպես պետության համար գոյաբանական վտանգ։ Սակայն այստեղ տեղի է ունենում հասկացությունների միտումնավոր աղավաղում, որի միջոցով պատմական արդարության ձգտումը դիտավորյալ նույնացվում է ռևանշիզմի հետ։ Այս մոտեցումը ձևավորում է կեղծ երկընտրանք՝ կամ հրաժարում պատմական պահանջատիրությունից, կամ պետականության կորստի վտանգ, մինչդեռ իրականում խոսքը ամբողջովին տարբեր երևույթների մասին է։ Պատմական արդարության ձգտումը նույնացնել ռևանշիզմի հետ՝ նշանակում է ոչ միայն աղճատել այդ հասկացությունների բովանդակությունը, այլև մերժել պահանջատիրության ամբողջ գաղափարը՝ այն ներկայացնելով որպես ինքնին վտանգավոր և ապակայունացնող գործոն։

Մինչդեռ միջազգային և պատմական փորձը ցույց է տալիս, որ ժողովուրդները կարող են և հաճախ են առաջ մղում իրենց պատմական իրավունքները՝ առանց դրանք վերածելու ռազմական էսկալացիայի կամ ռևանշիստական քաղաքականության։ Դրա օրինակներից է 1993 թվականին Չեխոսլովակիայի խաղաղ բաժանումը Չեխիայի և Սլովակիայի, որը տեղի ունեցավ քաղաքական համաձայնությունների և ինստիտուցիոնալ բանակցությունների արդյունքում՝ առանց բռնության կամ ռազմական հակամարտության։ Նմանապես, 1905 թվականին Նորվեգիայի և Շվեդիայի բաժանումը ցույց տվեց, որ նույնիսկ պետական և ինքնիշխանության հետ կապված խորքային հարցերը կարող են լուծվել խաղաղ բանակցությունների և փոխադարձ համաձայնության միջոցով։ Այս օրինակները փաստում են, որ պատմական արդարության և քաղաքական ինքնորոշման ձգտումը պարտադիր չէ, որ վերածվի ռևանշիզմի կամ ուժային էսկալացիայի, այլ կարող է իրացվել միջազգային և իրավական-քաղաքական մեխանիզմների շրջանակում։ Պահանջատիրությունը կարող է հանդես գալ որպես իրավական, դիվանագիտական և քաղաքական գործընթացների ամբողջություն՝ ուղղված պատմական անարդարությունների ճանաչմանը և դրանց հետևանքների ամբողջական հաղթահարմանը։ Այս խորապատկերում հայկական պահանջատիրության մերժումը ներկայացնել որպես ռացիոնալ և անվտանգային անհրաժեշտություն՝ նշանակում է ոչ թե խուսափել վտանգներից, այլ ինքնակամ սահմանափակել սեփական քաղաքական օրակարգը և հրաժարվել պատմական իրավունքների պաշտպանության հնարավորություններից։ Այս համատեքստում Հայ Դատի պահանջատիրական պայքարի ամբողջական մերժումը չի կարող դիտվել որպես ռացիոնալ քաղաքականություն, այլ ավելի շուտ՝ որպես ինքնակամ սահմանափակում։

Ուղերձում առկա է նաև տնտեսական և ժողովրդագրական մակերեսային և չափազանցված լավատեսություն, որը ներկայացվում է Հայաստանի զարգացման հնարավորությունների համատեքստում։ Հայաստանը դիտարկվում է որպես երկիր, որը տեսականորեն կարող է ընդունել բազմամիլիոն բնակչություն՝ այդ պնդումը հիմնավորելով այլ պետությունների հաջողված օրինակներով, մասնավորապես՝ Սինգապուրի մոդելի վկայակոչմամբ։ Սակայն նման մոտեցումը դուրս է մնում ռազմավարական իրականության վերլուծությունից, քանի որ անտեսում է պետությունների զարգացման ձևաչափերի ձևավորման հիմնարար նախապայմանները՝ աշխարհագրական դիրքը, տնտեսական կառուցվածքը, կառավարման համակարգային որակը և անվտանգային միջավայրը։

Սինգապուրի զարգացումը չի հանդիսանում պարզապես բնակչության խտության կամ արդյունավետ կառավարման արդյունք, այլ պայմանավորված է գլոբալ առևտրային հոսքերի կենտրոնում գտնվելու, ծովային լոգիստիկ առավելությունների և երկարաժամկետ ինստիտուցիոնալ կայունության համադրությամբ։ Այս մոդելը ձևավորվել է եզակի աշխարհաքաղաքական և տնտեսական հանգամանքներում, որոնք ոչ միայն դժվար վերարտադրման ենթակա են, այլ նաև սկզբունքորեն տարբեր են Հայաստանի իրականությունից։

Այս խորապատկերում նման զարգացման կաղապարի սոսկ արտաքին կրկնությամբ, տեղափոխման փորձը Հայաստանի վրա՝ առանց համապատասխան կառուցվածքային նախապայմանների ձևավորման, վերածվում է ոչ թե ռազմավարական ծրագրավորման, այլ քաղաքական մակերեսային կանխատեսման վրա հիմնված վտանգավոր նախագծման։ Արդյունքում ստեղծվում է պատկեր, որտեղ ժողովրդագրական և տնտեսական աճի վերաբերյալ հավակնոտ նպատակները չեն բխում առկա համակարգային հնարավորություններից, այլ՝ ձևավորվում են որպես ցանկալի, սակայն ռազմավարական հիմքից զուրկ կանխադրույթներ։

Ուղերձի ամենախորքային խնդիրներից մեկը դրա ներքին հակասությունն է։ Մի կողմից, այն պնդում է, որ Հայաստանը պետք է խուսափի արտաքին ուժերի ազդեցությունից և չդառնա նրանց խաղերի գործիք, մյուս կողմից՝ քաղաքական գծի առաջարկ, որը մեծապես կախված է արտաքին միջավայրից և հարևանների վարքագծից։ Խաղաղության օրակարգը, առանց ինքնուրույն ուժային և համակարգային հիմքերի, իրականում կարող է խորացնել կախվածությունը արտաքին գործոններից՝ դարձնելով Հայաստանը ավելի խոցելի, ոչ թե ավելի ինքնուրույն։

Այս ամենը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ ուղերձը, որպես քաղաքական մանիֆեստ, կառուցված է մի շարք պարզեցված և վիճելի ենթադրությունների վրա։ Այն առաջարկում է բարդ խնդիրների պարզեցված լուծումներ՝ ազգային ինքնության սահմանափակում, պատմական պահանջատիրության մերժում և խաղաղության հռչակում։ Սակայն քաղաքական իրականությունը, հատկապես տարածաշրջանային բարդ և հակասական միջավայրում, չի ենթարկվում նման պարզեցված և մակերեսային տրամաբանությունների։ Պետականության և ինքնության հիմնարար հասկացությունները չեն կարող վերաձևակերպվել վարչական սահմանափակումներով, պատմական հիշողությունը չի կարող չեզոքացվել քաղաքական հռչակագրային հայտարարություններով, իսկ անվտանգությունը չի կարող ապահովվել միայն ենթադրյալ խաղաղությամբ՝ առանց իրական երաշխիքների և ուժային հավասարակշռության։

Ավելին, ուղերձի գաղափարական հիմքում նկատվում է արձագանքային տրամաբանություն՝ այն ավելի շատ արձագանք է վերջին տարիների ճգնաժամերին, քան երկարաժամկետ ռազմավարություն։ Փոխանակ առաջարկելու համակարգային լուծումներ՝ այն ձգտում է իրականությունը վերաձևակերպելու այնպես, որ համապատասխանեցվի գործող քաղաքական գծին։ Սա բնորոշ է այն իրավիճակներին, երբ քաղաքականությունը ոչ թե փորձ է արվում է հարմարեցնել իրականությանը, այլ վերակառուցել դրա ընկալումը՝ սեփական նպատակներին համապատասխան։

Վերջիվերջո, ուղերձի տեսքով ներկայացված քաղաքական մանիֆեստի գլխավոր թուլությունը այն է, որ այն չի առաջարկում հավասարակշռված մոտեցում անցյալի, ներկայի և ապագայի միջև։ Այն հակադրում է պատմական հիշողությունը և պետական շահը, խաղաղությունը և անվտանգությունը, ազգային ինքնության լայն ընկալումը և պետական սահմանների շրջանակային սահմանափակումները՝ փոխարենը փորձելով դրանք ներկայացնել որպես մեկ ամբողջական ռազմավարական տեսլականի մաս։ Սակայն նման հակադրությունները, որքան էլ գրավիչ լինեն հռետորաբանության մակարդակում, հազվադեպ են արդյունավետ քաղաքականության հիմք դառնում։ Այսպիսով, Նիկոլ Փաշինյանի ներկայացրած մանիֆեստը, իր հավակնություններով հանդերձ, ավելի շատ բացահայտում է իր սահմանափակումները, քան առաջարկում կայուն և համոզիչ ուղի՝ Հայաստանի Հանրապետության ապագայի համար։

Արամ Շահնազարյան