Արարատ-Արագած թովիչ երազէն զգաստացնելով եւ ձայնը քիչ մը բարձրացնելով ոտքերս կրկին գետին դնելու մղելով` մեր ուղեկիցը` ընկեր Էդիկը, կը սկսի իր բացատրութեան:

1968-ին` Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան անկախութեան առիթով, բացումը կատարուած է Սարդարապատի յուշահամալիրին, իսկ 1978-ին` Հայաստանի Ազգագրական պետական թանգարանին` համալիրին աւարտին կանգնող:

Յուշահամալիրին ծնունդը ժողովրդային մտքի արդիւնք է, իսկ կառուցման նախաձեռնողը եղած է Հոկտեմբերեանի (այժմ` Արմաւիր) Համայնավար կուսակցութեան շրջանային կոմիտէն` Վլադիմիր Դարբինեանի գլխաւորութեամբ:

Սարդարապատի ճակատամարտի 50-ամեակին առիթով յուշահամալիր մը կառուցելու նախապատրաստական աշխատանքները կը սկսին 1965-ին: Յուշահամալիրին գլխաւոր ճարտարապետ-քանդակագործները կ՛ըլլան` Ռաֆայէլ Իսրայէլեան, Արա Յարութիւնեան, Սամուէլ Մանասեան եւ Արշամ Շահինեան: Վերջինին վկայութեամբ, տեղեկութեան պակասը սկզբնական շրջանին կը դժուարացնէ գործընթացը: Գրականութեան, պատմութեան, թանգարաններուն մէջ ամփոփուած նիւթերու չգոյութիւնը, տարիներ շարունակ այդ մասին պատմութեան գիրքերուն մէջ ոչ մէկ ակնարկութիւն ըլլալու եւ պատմական ճշմարտութիւնները մութին մէջ պահելու կացութիւնը մեծապէս կը բարդացնէին աշխատանքը:

Այնուամենայնիւ, յուշահամալիրին կառուցման ձեռնարկած անձերուն նպատակը յստակ էր. անոնք կ՛ուզէին կառուցել յաղթանակի յուշարձան մը, որուն մէջ արտացոլայ հայ ժողովուրդի արձանագրած յաղթանակը:

Նախապատրաստական աշխատանքներու ընթացքին ծրագրումի եւ միտքերու փոխանակումի իբրեւ արդիւնք` յուշահամալիրին սկզբնական մանրակերտը քանի մը անգամ կ՛ենթարկուի փոփոխութիւններու եւ իր լրումին կը հասնի 1966-ին: Յուշահամալիրի կառուցման վայրի ընտրութիւնը եւս կը խլէ բաւական ժամանակ. ի վերջոյ կ՛որոշուի յուշահամալիրը կառուցել ճիշդ հոն, ուր տեղի ունեցած են ամէնէն թէժ ճակատամարտերը:

Կառոյցին հիմնական մասը կը կազմէ բարձր եւ գեղանիստ, վեհ զանգակատունը, որ ամբողջ յուշահամալիրին մէջ տիրական ներկայութիւն է. կը թուի, թէ անիկա կը բարձրանայ դէպի երկինք` չորս սիւներուն ընդմէջէն արտացոլացնելով բնութեան կանաչն ու երկնքին կապոյտը:

Քանի մը աստիճաններ այցելուն կ՛առաջնորդեն դէպի 35 մեթր բարձրութիւն ունեցող այդ զանգակատունը, որ կ՛երեւի շատ հեռուէն` տպաւորիչ եւ յուզիչ ազդեցութիւն ձգելով զայն դիտողին վրայ:

Յատկանշական է, որ յուշահամալիրին կառուցման աշխատանքներուն մասնակցած է նաեւ ժողովուրդը, եւ 35 մեթր բարձրութիւն ունեցող այդ զանգակատան շինութիւնը ամբողջացած է 35 օրուան ընթացքին:

Զանգակատան երկու կողմերը տեղադրուած են ուժի, պայքարի եւ վճռակամութեան խորհրդանիշը հանդիսացող, տուֆ քարէ կառուցուած թեւաւոր ցուլերու մեծ քանդակները: Այս վերջինները կը ներկայանան իբրեւ հայ ժողովուրդի յաղթանակի պահապանները: Հին Հայաստանի մէջ ցուլը կը մարմնաւորէր` ուժը, հաստատակամութիւնն ու հաւատարմութիւնը:

Զանգակատան զանգերը ունին իրենց յատուկ երաժշտութիւնն ու հնչեղութիւնը. անոնք պատրաստուած են Լիոնի մէջ, եւ անոնցմէ մեծագոյնին վրայ փորագրուած է զայն նուիրողին` Նափոլէոն Բուլիկեանին անունը: Երեք շարքերով կախուած են զանգերը: Կը թուի, որ անոնք մնայուն կերպով պատրաստ են զանգահարելու եւ ոտքի հանելու ժողովուրդը, երբ վտանգի ժամը հնչէ: Այդպէս էր կացութիւնը ճակատամարտի օրերուն, երբ եկեղեցիներու զանգերը վեց օր շարունակ կը ղօղանջէին` ժողովուրդը ոտքի հանելով եւ մղելով ազատագրական պատերազմի: Այն օրերուն ղօղանջը կը տարածուէր ամբողջ Արարատեան դաշտին մէջ:

9 զանգակները` երեքական զանգեր երեք շարքերու վրայ, ամէն տարի կը հնչեն 28 մայիսին` անգամ մը եւս վերակենդանացնելով յաղթանակի մթնոլորտն ու ոգին:

Յուշահամալիրին գլխաւոր գաղափարը հայ ժողովուրդի գոյատեւման պայքարն է, յաղթանակ կերտելու զօրութիւնը:

Ճակատամարտի հերոսներուն անվախութիւնը, քաջութիւնն ու խիզախութիւնը կը խորհրդանշեն համալիրի մուտքին տեղադրուած արծիւները: Այս մասին Իսրայէլեան կը գրէ. «Աշխատանքի ընթացքում զգացինք, որ խօսքը քիչ է, պակասում է ուժը: Բարձրացրեցինք արծիւ-զինուորներին, որոնք յաղթանակ են բերել: Նրանց հոգիները դէպի ժողովուրդն է ուղղուած` մենք կանք, մենք ձեզ հետ ենք, մենք ձեր մէջ ենք»:

Իւրաքանչիւր արծիւին բարձրութիւնը 55 մեթր է, իսկ լայնքը` 7:

Արծիւները այցելուն կ՛առաջնորդեն լայն, յաղթանակի պատը, ուր փորագրուած են զանազան պատկերներ, որոնք կը խորհրդանշեն տեղի ունեցած հերոսամարտն ու արձանագրուած յաղթանակը:

Թեւաւոր ձիերը կը խորհրդանշեն հայութեան հերոսական պայքարը չար ուժերու եւ վիշապներու դէմ: Պատկերուած ձիերը, որոնք իրենց սմբակներուն տակ առած են վիրաւոր, ուժասպառ օձերը, կը մարմնաւորեն չարի ու բարիի պայքարը: Պատին միւս կողմը կայ կնոջ մը ու անոր զաւկին նկարը, որ կը խորհրդանշէ վերազարթնում եւ վերածաղկում:

Յուշահամալիրին շուրջ կայ նաեւ Հայաստանի Ազգագրութեան թանգարանը, որ կառուցուած է 1978-ին: Ուղղանկիւն յատակագիծով 10 մեթր բարձրութեամբ կառուցուած երկյարկանի այդ շէնքը ծածկուած է հայաոճ երդիքներով եւ ունի հսկայական երեք դահլիճներ (իւրաքանչիւրը 13ճ13 մեթր, բարձրութիւնը` 8,2 մեթր), որոնց քով գտնուող 4 ներքին բակերէն առատ լոյս կը թափանցէ դէպի ցուցասրահներ: Շէնքը իւրայատուկ է իր գեղարուեստական-ճարտարապետական լուծումներով եւ իւրայատկութիւններով` պատերը սրբատաշ են` տուֆէ կերտուած, կամարները` երիզուած խորհրդանշական բարձրաքանդակներով: Կեդրոնական դահլիճներուն կողքին կան կանաչապատ փոքր ներքին բակեր, որոնց միջոցով կ՛ապահովուի սրահին լուսաւորութիւնը:

Կառոյցը ունի հսկայական երկու պատուհաններ, որոնցմէ մէկը կը նայի Արարատին, միւսը` Արագածին:

Թանգարանի առաջին ցուցանմուշը Հայկական Լեռնաշխարհի մանրակերտն է` իր երեք մեծ լիճերով` Կապուտան (Ուրմիա), Վանայ լիճ եւ Սեւանայ լիճ:

Թանգարանին մէջ կը գտնուին` Հայոց պատմութեան վերաբերող աւելի քան 70 հազար վկայութիւններ, փաստաթուղթեր, մանրամասնութիւններ եւ նկարներ:

Կ՛ըսուի, որ թանգարանին դիմաց ցանուած են զոհուած հերոսներուն թիւով ծաղիկներ:

Իւրաքանչիւր ցուցասրահի մէջ ներկայացուած են յատուկ առարկաներ, եւ անոնց բաժանումը կատարուած է պատմական ժամանակաշրջանի մը հիմամբ` հետեւեալ ձեւով.

1.- Հնագիտական` հնագոյն եւ միջնադարեան արուեստ, արհեստներ, կրօնապաշտամունքային առարկաներ,

2.- Ազգագրական` աշխատանքի գործիքներ, արհեստներ, ազգային խոհանոց, օժանդակ տնտեսաձեւեր, գորգ ու կարպետ, կահոյք, ժանեակ ու աստեղնագործութիւն, ազգային տարազ եւ զարդեր, ընտանիքին եւ ազգային տօնացոյցին վերաբերող առարկաներ,

3.- Լուսանկարներ, նկարներ, փաստաթուղթեր, արխիւային նիւթեր,

4.- Ժամանակակից կիրառական արուեստ:

5.- Այլ ժողովուրդներու ցեղային մշակոյթին առնչուող նմուշներ:

Հոն կան նաեւ խաչքարեր ու արձանիկներ:

Յուշահամալիրին կառոյցը ամբողջութեամբ կը գրաւէ շուրջ 65 հազար քառակուսի մեթր տարածութիւն:

Այս բոլորը տեսնելն ու այս բոլորին մասին բացատրութիւն ստանալը արդէն քեզ` իբրեւ մարդու եւ իբրեւ հայու, կ՛օժտեն հարստութեամբ եւ ցնծութեամբ:

Որքա՜ն հպարտութիւն է` հոն գտնուիլ, ներշնչուիլ կերտուած յաղթանակով, զգալ մղուած պայքարներուն զօրութիւնն ու անպայման յաղթանակ կերտելու վճռակամութիւնը: Հոն հպարտութիւնը կը շոյէ հոգիդ, կ՛ամրապնդէ պատմութեան կառչելու եւ անկէ դասեր քաղելու կարեւորութիւնը:

Արդէն անցած էր քանի մը ժամ, տօնական մթնոլորտով կը հրճուէր Սարդարապատը, խճողուած էր թանգարանը, հայ տարբեր սերունդներու ներկայացուցիչներով հպարտ էին արծիւները ու կը ղօղանջէին զանգերը` իբրեւ յուշարար յաղթանակին եւ պատգամ` այդ յաղթանակին պահապանները ըլլալու:

Սարդարապատով լիացած` պէտք էր վերադառնայինք Երեւան: Կը նայիմ ընկեր Էդիկին, մեղմ կը ժպտի, գոհունակ է, որ կրցած է ինքնիրեն տուած պարտականութիւնը կատարել, գոհունակ ենք նաեւ մենք` այսքան գիտելիքներ ամբարած ըլլալնուս համար: Բաժանումի պահուն հայեացքս անգամ մը եւս կ՛ուղղեմ զանգակատան, արծիւներուն` հայութեան հերոսական էջերը մարմնաւորող այդ կոթողներուն, որոնցմէ բաժնուիլը այդքան ալ դիւրին չէ, սակայն անոնք կը շարունակեն ուղեկցիլ իւրաքանչիւր հայու, թէկուզ` Հայաստանէն դուրս…

Արդարեւ, Սարդարապատը չտեսած իսկ Սարդարապատի լուռ խորհուրդով ապրած ու հասակ նետած էինք, որովհետեւ անիկա այնպիսի կառոյց մըն է, որ իր վեհ լռութեամբ իսկ կը խօսի աշխարհին` իբրեւ գոռացող պատգամ եւ հպարտութեան մարմնացում:

Սարդարապատը զուտ նիւթական կառոյց չէ, այլ Հայաստանի անկախութեան կերտման ճամբուն վրայ մղուած յաղթանակներու, զոհաբերուած կեանքերու, ի գործ դրուած նուիրաբերումներուն ու մարտնչումներուն խորհրդանիշն է, այլ խօսքով` Հայոց պատմութեան հպարտալի էջերէն թանկարժէք կտոր մը:

ՆՈՐԱ ԲԱՐՍԵՂԵԱՆ
Ազդակ