Ինչպէս է հասարակութեանը յուզող խնդիրը դառնում քաղաքականութիւն, կամ՝ քաղաքականութիւնը վերածւում հասարակութեանը յուզող խնդրի։

Սա նոր հարցադրում չէ։ Սակայն ցանկացած խնդիր իմաստ է ստանում միայն այն ժամանակ, երբ առկայ է դրա լուծման ձգտումը, իսկ լուծման հիմքում՝ մտածողութիւնը։ Հէնց այստեղ է, որ քաղաքականութիւնը սկսում է տուժել, երբ հասարակութիւնն ու քաղաքական դաշտը դադարում են միմեանց լեզուն հասկանալուց։

Քաղաքականութեան դաշտում մտածողութիւնը շատ յաճախ փոխարինւում է փորձագիտական, արագ սպառման համար պատրաստւած լուծումներով։ Ընտրութիւնների ժամանակ հասարակութեանը ոչ թէ ներգրաւում են մտածելու գործընթացի մէջ, այլ ներկայացնում են նախապէս ձեւաւորւած պատասխաններ՝ ընտրութեան փաթեթների տեսքով։ Այստեղ էլ առաջ է գալիս հիմնական հակասութիւնը. երբ մտածողութիւնը սահմանափակւում է, ընտրութեան իրաւունքն աստիճանաբար դառնում է ձեւական։

Չկայ մտածողութիւն՝ չի լինի իրական ընտրութիւն։ Չկայ իրական ընտրութիւն՝ ընտրելու իրաւունքն էլ կը կորցնի իր բովանդակութիւնը։

Այս զանազանումներն առաւել ակնյայտ են դառնում, երբ համեմատում ենք կայացած ժողովրդավարութիւններն ու յետխորհրդային նորանկախ պետութիւնները։

Առաջին դէպքում ընտրողը, որպէս կանոն, քւէարկում է տնտեսական ռազմավարութիւնների, սոցիալական քաղաքականութեան եւ արտաքին առաջնահերթութիւնների միջեւ։ Նրա ընտրութիւնը մեծ մասամբ վերաբերում է ապրելու որակի բարելաւմանը։

Յետխորհրդային շատ երկրներում պատկերն այլ է։ Այստեղ ընտրութիւնը յաճախ դառնում է ոչ թէ ապագայի ծրագրերի, այլ ներկայի անորոշութեան մասին որոշում։ Երբ մարդը վստահ չէ վաղւայ իր աշխատանքից, եկամտից, անվտանգութիւնից կամ անգամ ապրելու իրաւունքից, ընտրութիւնը կորցնում է գաղափարական բնոյթը եւ վերածւում գոյաբանական արձագանգի։

Այդ պատճառով նորանկախ երկրներում ընտրութիւնների նկատմամբ հասարակութեան լայն շերտերի ընկալումները կտրուկ տարբեր են։ Մի շերտի համար ընտրութիւնը փոփոխութեան գործիք է։ Միւսի համար՝ գոյութիւն ունեցող վատից դէպի աւելի վատ ընթացքից խուսափելու միջոց։ Երրորդի համար՝ ընդամէնը ուժերի վերաբաշխման հերթական փուլ (Albert O. Hirschman – «exit / voice / loyalty» տրամաբանութիւնը):

Երբ հասարակութեան մէջ գերակշռում է «բոլորն էլ նոյնն են» տրամադրութիւնը, քաղաքական վերնախաւի ներսում փոփոխութեան հնարաւորութիւնն ընկալւում է որպէս պատրանք։ Այդ պահին քւէատուփը կորցնում է իր փոխակերպող ուժը, եւ իշխանափոխութեան սպասումն աստիճանաբար տեղափոխւում է փողոց։

Հէնց այս միջավայրում է ծնւում նաեւ «փրկիչ» փնտրելու քաղաքական մշակոյթը։ Երբ ինստիտուտները թոյլ են, մարդիկ սկսում են աւելի շատ հաւատալ անձերին, քան համակարգերին։ Քաղաքական մրցակցութիւնը գաղափարների մրցակցութիւնից վերածւում է դէմքերի բախման։ Ծրագրերը զիջում են կարգախօսներին, իսկ հանրային բանավէճը՝ զգացմունքային հակադրութիւններին։

Այս պայմաններում ձեւաւորւում է նաեւ յատուկ քաղաքական լեզու։ Բառապաշարը սկսում է կառուցւել ոչ թէ գաղափարական ճշգրտութեան, այլ պիտակաւորման շուրջ՝ «փրկիչ», «նախկին», «նոր», «սեւեր», «սպիտակներ»… Ժամանակի ընթացքում այդ լեզուն սկսում է կառավարել ոչ միայն քաղաքական բանավէճը, այլեւ հասարակութեան բարոյական ընկալումները եւ անգամ մեդիան։

Խնդիրն աւելի է խորանում, երբ հանրային տրամադրութիւնները չափող անկախ կենտրոններն իրենք այլեւս սկսում են լիովին անկախ չաշխատել։ Սոցիոլոգիական հարցումները, վերլուծական կենտրոններն ու հանրային կարծիքի ուսումնասիրութիւնները, որոնք պիտի ծառայեն հասարակութեան վարւելակերպը թարգմանելու նպատակին, շատ դէպքերում կախեալ են ֆինանսաւորման աղբիւրներից։ Իսկ այնտեղ, որտեղ գոյութիւն ունի կախւածութիւն, անխուսափելիօրէն առաջանում է նաեւ ազդեցութիւն։

Ուստի յետխորհրդային տարածքում ընտրութիւնների մասին խօսելիս հարցը միայն ընտրական գործընթացը չէ։ Խնդիրն աւելի խորն է. հասարակութիւնն արդեօք ընտրո՞ւմ է, թէ՞ պարզապէս արձագանքում է իր վախերին, յոյսերին եւ կուտակւած անվստահութեանը։

Գուցէ ընտրութիւնների հիմնական ճգնաժամն էլ հէնց այստեղ է։ Շատ տեղերում մարդիկ պայքարում են ոչ թէ իրենց ապագան ընտրելու, այլ իրենց գոյութիւնը պահպանելու համար։ Դրանք վերածւում են գոյութեան պայքարի։

Եւ վերջապէս՝ արդեօ՞ք ընտրութիւնը կարող է լինել ազատ կամքի արտայայտութիւն, երբ աշխարհագրօրէն նման պայմաններում յայտնւած մարդու հիմնական մտահոգութիւնը դեռ ապրելու իրաւունքն է։

Քաղցած մարդը գաղափար չի ընտրում. նա նախ ընտրում է անվտանգութիւնը: Իրավիճակը կարելի է դարձի բերել, եթէ գրագէտ մօտեցմամբ հնարաւոր լինի տիրել մեդիադաշտին: Այս մասին յաջորդիւ:

ՀԱՏԻՍ
«Ալիք»