Կարող է մի պահ զարմանալի թվալ, բայց շատ մարդիկ նույնիսկ չեն ընկալում «պատասխանատվություն» բառի բուն իմաստը: Հասարակությունը բավական խորամանկ է, նա կարողացել է «ավերել» «պատասխանատվություն» գեղեցիկ բառը՝ հաղորդելով նրան խեղված նշանակություն:

Սովորաբար բառարաններում «պատասխանատվություն» բառը մեկնաբանվում է որպես պարտքի զգացում, կատարված գործողություն այնպիսի մեխանիկական եղանակով, որը մարդուց ակնկալում են ուսուցիչները, ծնողները, քաղաքական գործիչները, հասարակությունը և այլն: Մեր պատասխանատվությունն այն է, որ կատարենք մեզնից մեծերի և հասարակության ավանդած թելադրանքները:

Եթե դուք գործում եք ըստ այդ հրամանների, նշանակում է ներդաշնակ եք այս ու այն վարդապետությանը, նորմերին և առկա հանգամանքներին: Պարզ է նաև, որ մարդիկ, այս դեպքում, հիմնականում վախենում են անկեղծ ու ինքնաբուխ լինելուց:

«Պատասխանատվություն» բառը տրոհելու դեպքում ստանում ենք երկու բառ՝ «պատասխանատվության ստանձնում» և «տվություն», այսինքն՝ «արձագանքում»: Արձագանք նշանակում է, որ մեր ուշադրությունն այստեղ է, ներկայում, այս պահի մեջ: Սա այն դեպքն է, երբ մենք հետևում ենք ոչ թե այս կամ այն ճշմարտությանը, բարոյական և իրավական նորմատիվ պահանջներին և նույնիսկ սուրբ գրքերի հորդորներին, այլ մեր ներքին ձայնին, և մեր գործողությունը համահունչ ենք դարձնում կյանքի իրական պարտադրանքներին: Կրկնում ենք՝ իրական: Սա արդեն պատասխանատվության ստանձնումն է և խոհեմորեն արձագանքելու կարողությամբ: Ըստ ժամանակակից քաղաքագիտական մտքի՝ «ազատություն» և «պատասխանատվություն» հասկացությունները դրվում էին նույն հարթության վրա, սակայն իրականում ազատությունը պատասխանատվության ածանցյալն է: Քանի դեռ անհատը, հասարակությունը, ազգը չեն ստանձնել իրենց վիճակի փրկության, փոփոխության և բարելավման պատասխանատվությունը, նրանք ազատություն ձեռք չեն բերի. դա անհնար է: Դրա ականատեսն ենք մենք նաև այսօր: Իսկ պատասխանատվությունը ծնվում է այն պահից, երբ դրվում է նպատակ՝ կոնկրետ, հասկանալի և իրագործելի: Նպատակի հանգամանքն ամենակարևորն է, քանի որ երբ այն չկա, անհատը և ողջ հասարակությունը սկսում են խարխափել անորոշությունների և կեղծիքների լաբիրինթոսում:

Տեսե՛ք, մեր ժողովուրդը, հասարակությունը և անհատը խորությամբ չգնահատեցին իրավիճակի ողջ լրջությունը, ազգի և պետության գլխին կախված վտանգները, չդրվեց դրածոների կառավարությանը հեռացնելու նպատակ, դրանից սկիզբ առան մեկը մյուսից աղետալի իրողություններ և կեղծիքներ: Շփումներում հաճախ մարդիկ կաղապարված մտքերի տարափ տեղալուց հետո կանգ են առնում, զգում ես, որ նրանք դատարկության մեջ են, և դա նրանց խենթացնում է: Ասես, մարդն արմատներից պոկված է: Սա նույնն է, եթե ասենք մարդը հանգի նրան, որ Աստված չկա:

Նպատակի կորուստը արմատից զրկվելու չափ վտանգավոր բան է: Պատահական չէ, որ մարդիկ այդքան հեշտ հայտնվում են ստի և փուչ պատրանքների գերության մեջ: Իրականում՝ սուտը սկզբում է միայն քաղցր, իսկ ճշմարտությունը՝ դառը: Հիշենք նիկոլական «թավշյա հեղափոխություն» ասված այլանդակությունը, դա նույն այդ մխիթարություն բերող քաղցր սուտն էր, որը հետո դարձավ պատուհաս ողջ ժողովրդի համար: Սովորաբար, երեխաների համար նախատեսված դեղահաբերի վերին շերտը պատված է լինում քաղցրով. դա մանկանը տալիս են իբրև կոնֆետ: Նա սկզբում հաճույքով վայելում է քաղցր համը, բայց ահա մի պահից վրա է հասնում դեղի դառնությունը, և նա այլևս անզոր է լինում չընդունել, այն ներծծվում է երեխայի օրգանիզմում: Մեզ հետ նույն ձևով վարվեցին անգլո-թուրքական և մյուս ուժերը:

Իսկ քաղցրահամ դեղահաբի դերում հայտնի ստահակն էր: Միայն ու միայն ծախված ստահակը կարող էր գնալ ԱՄՆ, թուրքի հետ նստել բանակցությունների, ոչինչ չստանալ դրանցից, բայց գալ Հայաստան և շնորհավորել ժողովրդին «փայլուն արդյունքների» համար: Նա նաև հասավ նրան, որ իր տերերի աջակցությամբ «խաղաղություն» բառին հաղորդեց մոգական իմաստ, իսկ ո՞վ չգիտի, որ բազմիցս կրկնվելու դեպքում սուտը ընկալվում է որպես ճշմարտություն կամ ճշմարտանման մի բանի: Կրկնենք, դա մխիթարություն բերելու ստի երանելի հատկությունն է: Ընտրական գործընթացներից հայտնի խոսք կա՝ «Մինչև ուսերից դեն կնետես պատասխանատվությունը, գտիր մեկին, ում ուսերին կդնես այն…»: Մեր երկրի գլխավոր դուրսպրծուկը և նրան շրջապատողները իրենց ձախողած գործերը այլոց վրա բարդելու անգերազանցելի վարպետներ են: Պատասխանատվության զգացումը գիտակցության և վարքագծի փունջ է, նրանում մեկտեղված են մի քանի որակներ, առանց որոնց այս զգացումը թույլ, ոչինչ չնշանակող բան է: Եթե մեր միջավայրում մարդիկ մերկացնում, քննադատում կամ անիծում են Նիկոլին, բնավ չի նշանակում, որ իրենք դարձել են պատասխանատու էակներ: Բոլորովին: Կարելի է անպատասխանատու կերպով թե՛ խնկարկել ու փառաբանել մեկին, և թե՛ անիծել:

Արարքի խորքը, արմատը նույնն է, թիրախն է տարբեր: Մտաբերենք, թե ինչ վարքագիծ են դրսևորում ծնողները երեխաների դաստիարակության գործում: Բոլոր ճոռոմախոս խրատները առ ոչինչ են նրանց իրական վարքի համեմատ: Պատմում են, թե ինչպես մի պրոֆեսոր մտել է համալսարանի լսարան և ասել՝ «Սիրելի ուսանողներ, վեր պարզեք ձեր ցուցամատը, – բայց ինքը բարձրացրել է բթամատը, հետո թե՝ ավելի բարձր, ավելի բարձր….»: Եվ ուսանողները առանց գիտակցելու հրահանգը վեր են պարզել բթամատերը: Այսինքն՝ ընդօրինակել են պրոֆեսորի շարժումը: Այս փոքրիկ օրինակը ցույց է տալիս, թե ինչ է նշանակում «ասել, և ինչ անել»: Մի կրթական գործի մարդ, որը Ռուսաստանում ամենուրեք մերժվում էր իր նորարարական գաղափարների համար, արել է մի այսպիսի գիտափորձ: Նա ստեղծել է հատուկ դպրոց և բուհերի ընդունելության քննություններից հետո այնտեղ է հավաքել Մոսկվայի կոնսերվատորիայից և մյուս երաժշտական կրթօջախներից կտրված դիմորդների՝ թվով երեք տասնյակից ավելի ուսանողների: Ուղիղ երկու տարի նա չի թույլատրել, որ ուսանողները մոտենան երաժշտական գործիքների: Նրան պետք էր, որ ուսանողները նախ դառնան կազմակերպված և պատասխանատու մարդիկ:

Այդպիսին էր նրա մեթոդիկան: Երկու տարի անց, երբ ուսանողները, իրոք, դարձել էին կազմակերպված և պատասխանատու մարդիկ, նա թույլ է տվել, որ իրենց ձեռքը վերցնեն երաժշտական գործիքները: Մի քանի տարի անց այս «ապաշնորհ, անտաղանդ», մյուս բուհերում մրցույթները չանցած սաները դարձել են փայլուն երաժիշտներ, տարբեր մրցույթների դափնեկիրներ և այլն: Ինչի՞ մասին է սա վկայում. երբ մարդը կազմակերպված է և պատասխանատու, նա ի զորու է հասնելու լուրջ հաջողությունների ցանկացած բնագավառում: Ահա սա էր ուզել ապացուցել կրթական գործի մասնագետը: Եկեք իրար չխաբենք, ի՞նչ նկարագիր ունեն մեր դպրոցների մանկավարժներից շատերը և երեխաներիի ծնողները: Տեսել ենք ու համոզվել, որ ճիշտ կլիներ նրանց հարյուրավոր կիլոմետրերով հեռու պահել նոր սերնդից, քանի որ եթե նրանք այդքան հիմնավոր զուրկ են պատասխանատվության զգացումից, ապա ինչպես կարող են երեխա դաստիարակել: Եվ այսքանից հետ մենք դեռ ուզում ենք, որ մեր հայրենակիցը պատասխանատու վա՞րք ցուցաբերի իր պետության և հայրենիքի ներկայի ու վաղվա օրվա հանդեպ:

Այդպես չի լինում, եթե կրողը չես այդ որակների: Նույնիսկ ամենափոքրիկ կենցաղային դրվագը կարող է լույս սփռել շատ բաների վրա: Օրինակ, ինչպե՞ս են մարդիկ Երևանում պայմանավորվում հանդիպել՝ «Վաղը կտեսնվենք հինգի մոտերքը, Օպերայի կողքերքը․․․»: Հաջորդ օրը նրանցից մեկը կգա ժամուկես ուշացումով, նախ՝ ներողություն չի խնդրի, իսկ դիմացինն էլ չի ասի՝ «Լսիր, ախր, ահագին ժամանակ գողացար իմ կյանքից»: Այսքան դեստրուկտիվ և իռացիոնալ է մեր ժամանակակից մարդը և իրականությունը: Հիմա ինչո՞ւ ենք զարմանում, որ մարդը բացարձակ պատասխանատվություն չի զգում երկրի վիճակի հանդեպ և չի ձգտում օր առաջ վռնդել կյանքն ապականող դրածոյին և նրա դուրսպրծուկներին: Եթե ծառը չէտես, չջրես ու չխնամես, ինչպե՞ս կարող ես լավ միրգ ունենալ աշնանը:

Այդպես չի լինում: Ուշագրավ է, որ կայացած համակարգերում նոր ձևավորվող մարդուն պատասխանատու դարձնելու խնդրում ճշտված և փորձարկված խելացի մոտեցումներ կան, և դրանք անվերջ կատարելագործվում են կյանքի փոփոխություններին համահունչ: Նայեք, թե ինչպիսի դպրոց ունեն գերմանացիները, չինացիները և էլի շատ ազգեր: Ինչքան լրջորեն են վերաբերում նոր ձևավորվող մարդուն հղկելու և կատարելագործելու գործին: Օրինակ, չինացի երեխաներին դպրոցներում զանազան տեղեկատվական կույտերով ծարաբեռնելու փոխարեն սովորեցնում են նախ չստել, լինել կարգապահ և պատասխանատու: Եթե քպականները իրենց շեֆի հետ նորմալ կրթություն ստանային, մենք այս օրին կլինեի՞նք, այսքան ցինիկ ստախոսություն չէր լինի: Եթե իհարկե մի պահ մոռանանք նրանց սորոսական ծագումը:

Պատասխանատվությունը և ճշտապահությունն այն որակներն են, որոնք ամենաշատն են խրախուսվում այնտեղ: Ցավալի է, բայց փաստ. հայ մարդը, (չընդհանրացնենք, հասարկության գոնե մի պատկառելի զանգված) հակված չէ կանգ առնելու, հասկանալու, գիտակցելու իր վիճակը, պրկել միտքը, մկանները և գնալ իրական փոփոխությունների ճանապարհով: Նա առաջին իսկ հարմար առիթի և հնարավորության դեպքում ուզում է իրեն դուրս նետել երկրից և գնալ ապրելու այլոց ստեղծած համակարգերում: Իսկ երբ մնում է երկրում, առանց բողոքելու ապրում է հասարակական հոռի բարքերի ցեխաջրերի մեջ: Ահա այսպես էլ չի ստեղծվում որակյալ համակարգ և պատասխանատվության մեջ ապրելու միջավայր: Ավելին՝ նույնիսկ այդպիսի խնդիրներ չեն դրվում: Եթե մեր հասարակությունը պատասխանատվության ուժեղ կամ գոնե բավարար զգացում ունենար, ի՞նչ հրաշքով 44-օրյա պատերազմի պարտությունից հետո դրածոն կմնար կառավարության շենքում կամ էլ՝ ձայներ կհավաքեր 2021 թ. ընտրություններում:

Սթափ միտքը, արժանապատվության զգացումը, կատաղության, վիրավորանքի և անհանդուրժողականության ալիքը մի վայրկյանում նրան պատով կտար ու քարշ կտար Նուբարաշենի քրեակատարողական մեկուսարան, ուրեմն՝ դա չկար: Սա ծանր փաստ է, դժվար մարսվող: Առհասարակ, Ճիշտ չի լինի ասել, թե հայը պատասխանատվության զգացում չունի, կամ այն շատ թույլ է: Ոչ, այդպես չէ, պարզապես մեր ժողովրդի պատասխանատվության զգացումը քաղաքական ու քաղաքացիական չէ, նաև ազգային և իրավական չէ: Խորհրդային երկրի փլուզմանն արագ հաջորդեց լիբերալ արժեհամակարգը:

Մարդը նույնիսկ չհասցրեց իր անկախ պետության քաղաքացին դառնալ, նրան խցկեցին գոյատևման և սոցիալական վանդակի մեջ՝ ստիպելով, որ նա կապիկի պես վազվզի բանանի հետևից: Սա նշանակում է, որ մարդու պատասխանատվության տիրույթն այլևս սեփական ընտանիքն է, թվացյալ բարեկեցիկ կյանքը, հեղինակությունը և նմանատիպ բաները: Ազգային ու հասարակական պատասխանատվության ընկալումներն ինքնաբերաբար ստորադասվում են վերը նշված պատկերացումներին:

Հայ մարդը միանգամից դարձավ անձնական և իր ընտանիքի շահերի գոյակռվի «կատարյալ մարտիկը», իսկ ազգային ու պետական հարցերում, ավա՜ղ, չի ուզում կամ չի կարողանում պատասխանատվություն կրել: Սա իսկական պարադոքս է: Պատասխանատվությունն ինչքան էլ վերացարկված բան թվա առաջին պահին, անասելի կոնկրետ է իր դրսևորումների մեջ: Այն շարժում է, ինչպես հոդվածի սկզբում նշեցինք՝ լավ գիտակցված արձագանքն է ուղղված իր կյանքին, ներկային ու ապագային: Երբ հասարակությունը ստանձնել է պատասխանատվությունը, պետք է առաջ գնա: Սա շատ նման է հեծանիվ քշելուն, եթե վարողը ոտնակը չսեղմի, վայր կընկնի: Այդպես պատահում է սկսնակների հետ:

Միայն շարժվող հեծանիվն է գտնվում ճիշտ հավասարակշռության մեջ, իսկ հեծանվորդը գիտի՝ դեպի ուր է գնում և ինչու: Նույն կետում դոփելը ու գալարվելը, նույնն է թե՝ սպասել գազանի երախի փակվելուն, որտեղ արդեն հայտնվել ենք ծախու մարդկանց պատճառով: Ու չի կարելի գազանի երախում նստած ապավինել մի ինչ որ գերբնական ուժի կամ Աստծուն: Հանգիստ թողեք Աստծուն, նա այստեղ անելիք չունի, նա մեզ տվել է ամենակարևորը՝ բանականություն, միտք ու կամք: Համազգային ու հասարակական պատասխանատվության զգացումն այն լույսն է, որ պարզություն կմտցնի մեր բոլոր քայլերում ու նպատակների մեջ:

Մանվել Մկրտչյան

«Դրօշակ» թիվ 8, 2025թ