Ըստ դատախազության «Շիրակի թեմի առաջնորդ Միքայել սրբազան Աջապահյանի նկատմամբ քրեական հետապնդում հարուցելու հիմքերից մեկը 2025 թվականի հունիսի 21-ին. «իշխանությունը զավթելուն ուղղված հրապարակային կոչն է» – Միքայել Սրբազանը շինծու մեղադրանքը չի ընդունել, քանի որ հունիսի 21-ին նա իրականում ասել է. «Ես կոչ եմ արել հեղաշրջման, դա զավթելու կոչ չի, ես ուժային կառույցներին ասել եմ, որ փրկեք էս երկիրը, էս խելագարից փրկեք, է, չեն փրկում, իրենք էլ նույնքան մեղավոր են էս ամեն ինչի մեջ։ Ես իշխանության զավթման կոչ չեմ արել, ես ասել եմ, ոչ էլ ասել եմ, որ հայ–հա, ես ասել եմ, որ անհրաժեշտ է դա անել։ Դա կոչ չի, դա անհրաժեշտ է անել։ Հիմա էլ է անհրաժեշտ, շատ ուշացած է, բայց էլի անհրաժեշտ է անել, էսքան բան, բայց եթե ուժայինները պարզապես տուն են պահում հա, և ոչ թե էս երկրի մասին են մտածում, ոչ թե էս Հանրապետության մասին են մտածում, ոչ թե էս ժողովրդի մասին են մտածում, տուն են պահում, թող շարունակեն տուն պահել…», ստացվում է, որ Նիկոլ Փաշինյանի քաղաքական պատվեր կատարող դատավոր Մասիս Մելքոնյանը Միքայել Սրբազանի նկատմամբ կալանավորման որոշում է կայացրել, ընդամենը կարծիք հայտնելու համար, իսկ քաղաքական պատվեր կատարող մեկ այլ դատավորի՝ Արմինե Մելիքսեթյանի որոշմամբ հոկտեմբերի 2-ին Սրբազանը դատապարտվեց 2 տարվա ազատազրկման:

Ինչպես ցույց տվեցին հետագա իրադարձությունները, հայոց եկեղեցու ու ընդդիմադիրների նկատմամբ հալածանքները և երկիրը լարվածության մեջ պահելու փաշինյանական գործելաոճը պատահական չէին, դրանք հերթական դավաճանությունից մարդկանց ուշադրությունը հնարավորինս շեղելուն էր ուղղված:

Բանն այն է, որ օգոստոսի 8-ին Նիկոլ Փաշինյանն ու Իլհամ Ալիևը ԱՄՆ-ում՝ նախագահ Դոնալդ Թրամփի ներկայությամբ, նախաստորագրեցին խաղաղության համաձայնագիրը։

Նույն օրը Վաշինգտոնում Հայաստանն ու ԱՄՆ-ը ստորագրեցին երեք հուշագիր, այդ թվում՝ «Խաղաղության խաչմերուկ» նախագծի կարողությունների զարգացման ոլորտում գործընկերության մասին փոխըմբռնման հուշագիրը, որն ենթադրում է TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity) ուղու կառուցում Հայաստանի հարավում։

Անդրադառնալով փաստաթղթին՝ դեռ այն ժամանակ գրել էինք, որ դրա պահանջները բացարձակ չեն բխում ՀՀ պետական և ազգային շահերից․

«1. Անխափան կապ Նախիջևանի և Ադրբեջանի հիմնական մասի միջև (կետ 3)
“…unimpeded connectivity between the main part of the Republic of Azerbaijan and its Nakhchivan Autonomous Republic through the territory of the Republic of Armenia with reciprocal benefits…”

Սա գործնականում նույն «Զանգեզուրի միջանցք»ի գաղափարն է՝ միայն ձևակերպմամբ համահարթեցված։ «Unimpeded connectivity» նշանակում է՝ անխափան, առանց վերահսկողության և սահմանային ընթացակարգերի միջանցք։ «Reciprocal benefits» «Փոխադարձ արտոնություններ» ձևակերպումն իրականում կարող է ձևական լինել, քանի որ Հայաստանի կողմից Ադրբեջանին տրվող արտոնությունը տրանսպորտային գերիշխանության կորստի ռիսկ է, իսկ Ադրբեջանից Հայաստանին տրվող հնարավոր արտոնությունները կարող են լինել ոչ համարժեք և կախված Բաքվի քաղաքական կամքից։

Սահմանադրական տեսանկյունից սա կարող է դիտվել ՀՀ տարածքային ամբողջականության սահմանափակում, քանի որ այն ենթադրում է հատուկ ռեժիմով ճանապարհ, որը դուրս է ՀՀ լիարժեք և ամբողջական իրավասությունից, որքան էլ փաստաթղթում ֆիքսվի սուվերենության մասը:

2. ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի փակման համատեղ կոչ (կետ 2)
“…on the closure of OSCE’s Minsk Process…”

Մինսկի խումբը միջազգային իրավունքի շրջանակներում Հայաստանի համար միակ հարթակն էր, որտեղ ԼՂ հարցը քննարկվում էր ոչ միայն երկկողմ ձևաչափով, այլև միջազգային միջնորդությամբ։ Դրա փակումը նշանակում է, որ Հայաստանը հրաժարվում է ԼՂ հարցի միջազգային օրակարգից, ընդունելով Ադրբեջանի մենաշնորհը հարցի լուծման վրա։ Սա իրավաքաղաքական առումով հրաժարում է միջազգային-պետական երաշխիքներից, ինչը եղել է Ադրբեջանի տասնյակ տարիների ձգտումը: Այն ևս բավարարվել է:

3. TRIPP («Trump Route for International Peace and Prosperity») նախագծի իրականացում (կետ 4)
“The Republic of Armenia will work with United States of America and mutually determined third parties to set forth a framework for the TRIPP connectivity project in the territory of the Republic of Armenia…”

Սա միջազգային նախագծի անվան տակ կարող է լինել նույն «միջանցքի» ենթակառուցվածքային ձևավորումը, բայց արդեն ամերիկյան հովանու ներքո։

Նախագծի շրջանակային պայմանները որոշվելու են ոչ միայն ՀՀ և ԱՄՆ, այլև «փոխադարձ համաձայնությամբ ընտրված երրորդ կողմերի» հետ, ինչը բացում է դուռ Ադրբեջանին կամ Թուրքիային, որպես համահիմնադիր ներգրավելու համար։ Իրավական տեսանկյունից սա կարող է սահմանափակել ՀՀ-ի լիազորությունները սեփական տարածքում, քանի որ միջազգային համաձայնագրերը գերակայում են ներքին օրենքներին։

4. «Արդար պահաջի բացառումը» և սահմանների անձեռնմխելիության ճանաչումը (կետ 5)
“…based on the inviolability of international borders and the inadmissibility of the use of force for the acquisition of territory…”
Սա դե ֆակտո նշանակում է, որ Հայաստանը պաշտոնապես ճանաչում է Ադրբեջանի ներկայիս սահմանները՝ ԼՂ տարածքների ամբողջական ինտեգրմամբ։

Արդարության «վերականգնման բացառումը» քաղաքական առումով նսեմացնում է ապագա սերունդների՝ տարածքային պահանջների և ինքնորոշման իրավունքը։ Սահմանադրական տեսանկյունից սա վերահաստատում է Հայաստանի կողմից Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության ճանաչումն առանց Արցախի ժողովրդի իրավունքների ապահովման։

5. ԱՄՆ-ի հովանու տակ երկկողմ հարաբերությունների «նորմալացում» (կետ 6)
“…advancing the normalization of bilateral relations…”
«Նորմալացում» ձևակերպումը հնչում է որպես վերջնական հակամարտության լուծման փաստաթուղթ, ինչը իրավական առումով կփակի ցանկացած ապագա պահանջ, այդ թվում՝ գերիների վերադարձի, վերադարձի իրավունքի, սահմանազատման արդար պայմանների կամ մշակութային ժառանգության պաշտպանության հարցերում»։

Այս, իրականում ամբողջապես թուրքական շահերն սպասարկող փաստաթուղթը, փաստացի.

«1. Հրաժարում է ԼՂ-ի միջազգային օրակարգից և հաստատում է Ադրբեջանի լիակատար վերահսկողությունը։
2. Սահմանափակում է Հայաստանի սուվերենությունը Սյունիքի տարածքում՝ ստեղծելով հատուկ ռեժիմով ճանապարհ Ադրբեջանի համար։
3. Ապագայում բացառում է տարածքային կամ քաղաքական պահանջների բարձրացումը, ինչը հակասում է ՀՀ ազգային շահերին և պատմական իրավունքներին։
4. Միջազգային պարտավորություններով կապում է Հայաստանի ձեռքերը, նույնիսկ եթե ապագայում փոխվի քաղաքական իշխանությունը»։

Եվ ինչպես դեռևս 2025 թ. օգոստոսի 9-ին ենք նշել՝ Ռուսաստանի վրա հույս դնել պետք չէ. Ռուսաստանը պարտվեց արևմուտքին՝ ներքաշվելով երկարատև ու հյուծիչ պատերազմի մեջ, ինչը նրան կստիպի ինքնակամ հեռանալ (ավելի ճիշտ թույլ տալ, որ իրեն հեռացնեն) տարածաշրջանից (ինչն արդեն արել է, Արցախը տարածաշրջանում ամրապնդվելու Ռուսաստանի բացառիկ շանսն էր, որը կորցրեց սխալ հաշվարկի հետևանքով)՝ ճիշտ այնպես, ինչպես 1917-ին տեղի ունեցավ, Ռուսաստանի հաջորդ վերադարձը տարածաշրջան գուցե 5-10 տարի հետո տեղի ունենա, եթե այդ ընթացքում հայերը դիմանան…

Դարձյալ, Ռուսաստանը մարտավարական խնդիրներ լուծեց, Թուրքիան՝ ռազմավարական։

Իրանի վրա ևս պետք չէ հույս դնել, որովհետև թեև Իրանը ժամանակավոր հրադադար հաստատեց Իսրայելի հետ, բայց ցանկացած պահի կարող է ներքաշվել պատերազմի մեջ, կարող են նաև Իրանը մասնատել՝ ամերիկյան ձևով «հրահրելով» քրդերին ու Ատրպատականի (իրական Ադրբեջանի) թյուրքալեզու բնակչությանը կամ 20-րդ դարի սկզբի նման, Իրանում քաոս ստեղծել…:
Դե, իսկ Վրաստանն էլ, միշտ պատրաստ է՝ մեզ թիկունքից դաշույնի հարված հասցնելու։

Ո՞վ մնաց, մնացինք ՄԵՆՔ, հայերս՝ կասեի, ուստի հույսներս մեզ վրա պետք է դնենք․ ինչպես դարեր շարունակ, սա հասկանում է ազգային բնազդ և ինքնագիտակցություն ունեցող շերտը, իսկ որպես հավաքականություն դարձյալ այդպիսի գիտակցության չենք եկել։

Ինչ որ բան հնարավոր կլինի փրկել, եթե հայի վերջին խելքը վերջապես դրսևորվի, ու առաջիկա ամիսներին թուրքական «տրոյական ձին» Նիկոլ Փաշինյան երևույթը իշխանազրկվի, ու Հայաստանը խելքը գլխին բանակցող ունենա…

Ինչպես երևում է, մեր կանխատեսումները կարծես թե իրականանում են՝ ռուս-ուկրաինական պատերազմը ոչ մի կերպ չի ավարտվում, ավելի ու ավելի շատ հյուծելով երկուստեք, իսկ Իրանում, հենց ԱՄՆ ջանքերով քաոս ստեղծելու փորձեր են արվում՝ ձգտելով հասնել հեղափոխության և իշխանության վերադարձնել ԱՄՆ – Իսրայել տանդեմի համար խիստ ցանկալի դրածոյի, օրինակ, Ռեզա Փահլավիին՝ դեռևս 1979-ին իշխանազրկված շահ Մոհամմադ Ռեզա Փահլավիի որդուն: Թե ինչպես կդասավորվեն իրադարձությունները Իրանում, ցույց կտան հետագա ամիսները, մենք անցնենք առաջ:

Սեպտեմբերի 23-ի կեսգիշերին մոտ՝ Հայաստանը ցնցվեց ՆԳՆ-ի տարածած հայտարարությունից. «Սեպտեմբերի 23-ին՝ ժամը 23.52-ին, ՆԳՆ ոստիկանությունն ահազանգ է ստացվել, որ Արմավիրի մարզի Մերձավան բնակավայրի Երևանյան խճուղում կրակոցներ են հնչել։ Այս մասին հայտնում են ՀՀ ՆԳՆ-ից։ Նախնական տվյալներով կա 2 զոհ, 1 վիրավոր։ Մահացածներից մեկը համայնքի ղեկավար Վալոդյա Գրիգորյանն է».24 չնայած ՔՊ կուսակցության համառ ժխտումներին ու «արդարացումներին» հանրության մեծ մասի մոտ առկա է այն համոզումը, որ Վալոդյա Գրիգորյանի սպանությունից իշխանությունը անմասն չէ, մենք, իհարկե, չենք փորձի հստակ պնդել, և կարծում ենք իշխանափոխությունից հետո իրականությունը կպարզվի:

Հոկտեմբերի 21-ին Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հայտարարեց, որ Ադրբեջանը վերացրել է իր տարածքով դեպի Հայաստան բեռների տարանցման բոլոր սահմանափակումները։ Կարճ ժամանակ անց Հայաստան ժամանեցին 4-րդ կարգի ցորենով բեռնված գնացքներ Ղազախստանից և ՌԴ-ից, իսկ Ադրբեջանից Հայաստան ներկրվեց վառելիք, որի դիմաց դեռևս պարզ չէ, թե ինչեր է զիջել Հայաստանը:
Դեկտեմբերի 1-ին ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը պաշտոնապես դադարեց գոյություն ունենալ։

Փաստորեն 2025 թ. ընթացքում ընդլայնվեց Հայաստանը թուրքական գաղութ դարձնելու փաշինյանական քաղաքականությունը, որի շարունակությունը կլինի նաև 2026 թ., եթե, իհարկե, Փաշինյանին հաջողվի վերարտադրվել: Վերջինիս վերարտադրությունը կարող է կանխել հայ ժողովուրդը՝ հունիսի 7-ի ընտրություններին մասնակցության բարձր ցուցանիշ ապահովելով և ձայնը տալով ընդդիմադիր ուժերին, որոնք էլ, իրենց հերթին, Գյումրիի օրինակով կկարողանան միավորվել և իշխանազրկել թուրքական շահերի դեսպան Փաշինյանին:

2026 թ. հունիսի 7-ն այն օրն է, երբ հայ ժողովուրդը պետք է վերջապես տա վահանո՞վ, թե՞ վահանի վրա հարցի պատասխանը, այլ կերպ ասած՝ ունենա՞լ պետություն և ուժեղ հայրենիք, թե՞ զոհ դառնալ Փաշինյան-Էրդողան-Ալիև մերօրյա պանթյուրքիստների Մեծ Թուրանը իրականություն դարձնելու ծրագրերին։ Իսկ որ Փաշինյանը պատրաստ է զոհաբերել Հայաստանը հանուն թուրքական աշխարհի հզորացման, վկայում է 2026 թ. հունվարի 16-ին Թուրքիայի ԱԳ նախարար Հաքան Ֆիդանի հայտարարությունն այն մասին, որ Թուրքիան աջակցում է Նիկոլ Փաշինյանին։ Կարծում ենք՝ հայ ժողովուրդը հասկանում է, որ ընտրելով Փաշինյանին ընտրում է Էրդողանին ու Ալիևին, այլ կերպ ասած՝ փորում է սեփական գերեզմանը…:

Անի Մելքոնյան
«Դրօշակ» թիվ 1 2026 թ.