Հունվարի 11-ին ԱՄՆ նախագահը լրատվամիջոցների հետ զրույցում նաև հայտարարեց, որ իրանական իշխանությունները հայտնել են բանակցությունների գնալու իրենց մտադրության մասին։

Վաշինգտոնը և Բրյուսելը պարբերաբար ընդլայնում են պատժամիջոցների ցանկը՝ թիրախավորելով այն պաշտոնյաներին և կառույցներին, որոնք պատասխանատու են ցույցերի ուժային ճնշման համար։ Սակայն սա ստեղծում է դիվանագիտական փակուղի՝ բարդացնելով միջուկային ծրագրի շուրջ բանակցությունները։ Իսկ Միջազգային կազմակերպությունները (Amnesty International, Human Rights Watch) ահազանգում են զանգվածային ձերբակալությունների և դատավճիռների մասին՝ փորձելով միջազգային ճնշում գործադրել Թեհրանի վրա։

Առանցքային նշանակություն ունեն նաև արտերկրում գործող լրատվամիջոցները, որոնք մեծ դեր են խաղում ցույցերի համակարգման և հանրային կարծիքի ձևավորման հարցում, այդպիսով, Իրանին տանելով նաև դեպի տեղեկատվական պատերազմ։ 2026-ի հունվարին Իրանի կառավարությունը կիրառեց «Ազգային ինտերնետի» մոդելը՝ ամբողջությամբ անջատելով համաշխարհային ցանցը։ Սակայն ցուցարարներն օգտագործում են Starlink արբանյակային կապի հազարավոր սարքեր, որոնք մաքսանենգ ճանապարհով ներկրվել են երկիր։ Սա թույլ է տալիս իրական ժամանակում տեսանյութեր ուղարկել արևմտյան լրատվամիջոցներին՝ պահելով միջազգային ուշադրությունը։ Վերջին շրջանում շատ հաճախ կարելի է տեսնել փոքրիկ տեսահոլովակներ, որոնք իրականում Իրանում չեն նկարահանվել, սակայն մեկաբանվում են իբրև ցուցարարների սխրանքներ։ Մասնավորապես, համացանցի հիթ դարձած իրանցի կինը, ով ծխախոտով այրում է Ալի Խամենեիի նկարը, հետագայում պարզվեց, որ ոչ թե խիզախ ցուցարար է, այլ պարզապես Մայամիում ապրող իրանցի։ Սրա համատեքստում կարելի է զուգահեռներ տանել նաև ցուցարարների, այսպես կոչված, ղեկավարի թեկնածու Ռեզա Փահլևիի հետ, ով նույնպես Լոս Անջելեսի իր առանձնատնից իրանցի ժողովրդին դրդում է ծայրահեղությունների, իսկ ինքն անձամբ դեռևս պատրաստ չէ գնալու ռիսկի։

Ինչ վերաբերում է վերջինիս, ապա Իրանի վերջին շահի որդին՝ 65-ամյա Ռեզա Փահլևին, վերջին ամիսներին դարձել է ընդդիմության ամենաազդեցիկ դեմքերից մեկն արտասահմանում։ Ցույցերի ժամանակ հաճախ կարելի է լսել «Ռեզա Շահ, օրհնվի քո հոգին» կամ «Կեցցե՛ Փահլևին» վանկարկումները։ Սա ոչ այնքան միապետության վերականգնման ծարավ է, որքան նախկին «կայուն և աշխարհիկ» Իրանի հանդեպ կարոտ։ Նա հայտարարել է, որ պատրաստ է վերադառնալ և առաջնորդել երկիրը անցումային շրջանում։ Նա շեշտում է, որ իր նպատակը ոչ թե միապետ դառնալն է, այլ Իրանում ժողովրդավարական հանրաքվեի անցկացումը։ Փահլևին կոչ է արել ստեղծել «Ազգային փրկության խորհուրդ», որը կներառի թե՛ սփյուռքի, թե՛ երկրի ներսում գտնվող ընդդիմադիր առաջնորդներին։ Հունվարի կեսերին Փահլևին ակտիվ խորհրդակցություններ էր սկսել Վաշինգտոնի հետ՝ քննարկելով Իրանի «առանց իսլամական վարչակարգի» ապագան, նաև, իր սոցիալական էջերում նա մշտապես դիմում էր Թրամփին, որ միջամտի և փրկի իրանցի ժողովրդին։

Ռեզա Փահլևին այժմ հանդես է գալիս ոչ թե որպես գահի հավակնորդ, այլ որպես դիվանագիտական կամուրջ։ Նրա ռազմավարությունը հունվարին հենվում է երեք սյան վրա.

• Ազգային հաշտեցում. Նա խոստանում է համաներում այն զինվորականներին և ցածր օղակի պաշտոնյաներին, ովքեր կլքեն վարչակարգը։ Սա նպատակ ունի թուլացնել իշխանության ներքին համախմբվածությունը։
• Արտաքին ակտիվություն. Փահլևին ակտիվորեն լոբբինգ է անում Եվրոպայում և ԱՄՆ-ում՝ պահանջելով սառեցնել Իրանի իշխանությունների արտասահմանյան հաշիվները և այդ միջոցներն ուղղել «Իրանի ժողովրդի աջակցության հիմնադրամին»։
• Աշխարհիկ ժողովրդավարություն. Նրա հիմնական թեզը կրոնի և պետության անջատումն է, ինչը գրավիչ է հատկապես երիտասարդության համար։

Ի հակադրություն սրան, Իրանի ղեկավարությունը՝ Այաթոլլահ Ալի Խամենեիի գլխավորությամբ, որդեգրել է դիմադրության մարտավարություն: Ցանկացած ներքին ընդվզում պաշտոնապես որակվում է որպես «արտաքին թշնամիների միջամտություն»: Վերնախավի հայտարարությունները հստակ են. Իրանը չի զիջելու իր միջուկային հավակնությունները և ներքին կարգ ու կանոնը կպահպանի ուժային ցանկացած մեթոդով՝ բողոքի ալիքները ներկայացնելով որպես արևմտյան հատուկ ծառայությունների կողմից ծրագրված դիվերսիա:

Այս ամենի ֆոնին կարևոր է նաև հասկանալ, թե Հայաստանը ինչպիսի կարգավիճակում կհայտնվի իր բարեկամ երկրում կատարվող խառնաշփոթի պայմաններում։ Հայաստանի համար Իրանը պարզապես հարևան չէ. այն ռազմավարական նշանակություն ունեցող «կյանքի ճանապարհ» է։ Իրանում տեղի ունեցող ցանկացած լուրջ ապակայունացում կարող է ուղղակիորեն ազդել Հայաստանի անվտանգության և տնտեսության վրա։

Լայնամասշտաբ բախումների դեպքում Հայաստանը կարող է բախվել փախստականների հոսքի խնդրին, ինչը փոքր երկրի համար լրացուցիչ սոցիալական և անվտանգային բեռ կլինի։

Հայաստանի համար Իրանում «կայուն փոփոխությունները» նախընտրելի են «կտրուկ ցնցումներից»։ Պաշտոնական Երևանը ստիպված է վարել չափազանց զգույշ դիվանագիտություն՝ հավասարակշռելով մարդու իրավունքների համընդհանուր արժեքները և սեփական ազգային-պետական կենսական շահերը։

Այսպիսով, Իրանում ծավալվող բողոքի ցույցերը լուրջ մարտահրավեր են մեր հարևան երկրի համար, իսկ հետագա իրավիճակի հարցում չպետք է շտապել անելու եզրակացություններ։ Եթե գործադուլները տարածվեն նաև էներգետիկ սեկտորի վրա (նավթի արդյունահանում), ապա իշխանությունը կկանգնի տնտեսական լիակատար կաթվածի առջև։ Իրադարձությունների հետագա զարգացումը մեծապես կախված է նաև բանակի դիրքորոշումից՝ որ չափով նա պատրաստ կլինի ուժ կիրառելու խռովարարների դեմ։

Նարե Գևորգյան
«Դրօշակ» թիվ 1 2026 թ.