Հարիւր երեսունհինգ տարիներու ընթացքին Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը դիմագրաւած է ժամանակներու անողոք հոլովոյթը՝ կայսրութիւններու փլուզումէն մինչեւ համաշխարհային պատերազմներ, խորհրդային բռնապետութենէն մինչեւ անկախ պետականութեան վերակերտում։ Ան դիմացած է հալածանքներու, տարագրութիւններու, գաղափարական յարձակումներու եւ ներքին ճգնաժամերու։ Սակայն պատմութիւնը կը վկայէ, որ իւրաքանչիւր փորձութենէ ետք, Դաշնակցութիւնը վերածնած է ոչ միայն կազմակերպական իմաստով, այլ աւելի խոր՝ իբրեւ գաղափարական հոսանք, որ կը սնանի ազգային պատասխանատուութեան, ինքնիշխանութեան եւ հայ ժողովուրդի գերագոյն շահերու պաշտպանութեան բարձր գիտակցութենէն։

Այսօր ալ կը հնչեն խղճալի կարծիքներ, թէ Դաշնակցութեան գաղափարական հիմքերը «անցեալի պատկանող» են, թէ համաշխարհայնացած աշխարհին մէջ հայութիւնը պէտք է հրաժարի «իզմ»-երէն, մեղմացնէ իր ազգային օրակարգը եւ իր ինքնութիւնը սահմանափակէ մշակութային արտայայտութիւններու եւ «վերաթարմացած» հասկացողութիւններու թելադրեալ շրջանակէն ներս։ Այս մօտեցումները, որքան ալ ներկայացուին որպէս առաջադիմական կամ ժամանակակից, նորութիւն չեն։ Անոնք տարբեր ձեւերով ու եղանակներով երեւան եկած են անցնող 135 տարիներուն, յաճախ այն պահերուն, երբ հայկական ազգային գիտակցութեան թուլացումը կամ կազմակերպուած ազգային կամքի նսեմացումը կը ծառայէր այս կամ այն հոսանքի քաղաքական նպատակներուն։

Դաշնակցութեան դիմադրականութիւնը սակայն կը բացատրէ մէկ հիմնարար իրողութիւն․ ան խարսխուած չէ կազմակերպական նեղ շահերու կամ անհատներու վրայ, այլ սերունդներու վրայ տարածուող ազգային առաքելութեան գիտակցութեան մէջ։ Դաշնակցութիւնը ծնունդ առաւ այն դարաշրջանին, երբ հայ ժողովուրդը մեծ մասամբ զրկուած էր քաղաքական նախաձեռնութենէ եւ ինքնիշխանութեան հնարաւորութենէ։ Ան նպաստեց վերականգնելու կազմակերպուած ազգային պատկանելիութեան զգացումը, քաղաքական ինքնորոշման գաղափարը եւ պայքարի միջոցով իր ճակատագիրը կերտելու կամքը։ Այդ պատմական դերակատարութիւնը պատահական հանգրուան չէր, այլ մտածողութեան ձեւ, որ կը կապէր հայութիւնը իր պատմութեան, իր ինքնագիտակցութեան եւ իր ապագային։

Քննադատներուն համար անհանգստացուցիչը Դաշնակցութիւնը միայն իբրեւ կուսակցութիւն չէ, այլ այն գաղափարական միջավայրը, զոր ան կը մարմնաւորէ։ Այդ միջավայրը հայութիւնը կը տեսնէ որպէս գործուն ու ինքնակամ միաւոր, եւ ոչ թէ համաշխարհային հոսանքներու մէջ լուծուող անանուն զանգուած։ Ան կը պնդէ, որ ազգային ինքնութիւնը քաղաքական եւ քաղաքակրթական հենք ունի, եւ թէ ինքնիշխանութիւնը վերացական բառ չէ, այլ պատասխանատուութիւն՝ պետականութեան, ազգային արժեհամակարգի պահպանման եւ անվտանգութեան նկատմամբ։

Ազգային ինքնութեան պաշտպանութիւնը չի նշանակեր մեկուսացում կամ անհանդուրժողութիւն։ Ընդհակառակը, Դաշնակցութեան պատմական առաքելութիւնը եղած է հայ ժողովուրդին ընձեռել այն վստահութիւնը, որով ան կրնայ աշխարհի հետ հաղորդակցիլ ոչ թէ որպէս ենթակայ, այլ որպէս գիտակից եւ արժանապատիւ ազգ։ Համաշխարհայնացումը չի պահանջեր ինքնալուծարում․ ան կը պահանջէ ինքնաճանաչում եւ արժէքներու յստակ գիտակցութիւն, որպէսզի մասնակցութիւնը դառնայ փոխազդեցութիւն, ոչ թէ ձուլում։

Հարիւր երեսունհինգ տարիներու փորձը ցոյց կու տայ, որ գաղափարական կենսունակութիւնը ժամանակի չափանիշով չի չափուիր, այլ իր կարողութեամբ՝ սերունդներ կապելու, պատմական յիշողութիւնը կենդանի պահելու եւ ազգային կամքը իմաստաւորելու։ Դաշնակցութիւնը եղած է այդ հոսանքին մղիչ ուժը՝ դիմանալով հալածանքներու, աքսորներու եւ քաղաքական ցնցումներու։ Ան շարունակած է գործել այն համոզումով, որ հայ ժողովուրդի ազատ եւ արժանապատիւ գոյութիւնը կը պահանջէ կազմակերպուած միտք, սկզբունքային կեցուածք եւ հաւաքական պատասխանատուութիւն։

Եւ ուրեմն, ինչպէս ընկեր Էթիէմէզեան պիտի ըսէր․ «Պատմական պահու զգօն սլաքի աչալրջութեամբ, Դաշնակցութիւնը, աւելի քան հարիւրամեայ իր պատմութեան ընթացքին, միշտ գտնուած է հոն, ուր վտանգ սպառնացած է հայ ժողովուրդի լինելիութեան կամ պահանջը զգացուած է անսակարկ ծառայութեան եւ անձնազոհ նուիրաբերումի»։

Ա՛յո, ճի՛շդ այդպէս․ Դաշնակցութիւնը միշտ պիտի գտնուի այնտեղ, ուր անոր ղեկավարութեան կարիքը կը զգացուի, եւ զայն պիտի կատարէ պատասխանատուութեան բարձրագոյն գիտակցութեամբ՝ յանուն մեր ժողովուրդի անվախճան երազանքներու կերտման ու կենսագործման։

«Հորիզոն»