Կան պահեր, երբ հասարակական կյանքի առանձին դրվագները դադարում են լինել պարզապես ընթացիկ քաղաքական իրադարձություններ և վերածվում են ավելի խորքային գործընթացների արտահայտության։ Այդպիսի պահերին տեղի ունեցողի իրական նշանակությունը հասկանալու համար անհրաժեշտ է դուրս գալ օրվա քաղաքական առօրյայի շրջանակներից և փորձել տեսնել այն գաղափարական, արժեքային և պատմական շերտերը, որոնք թաքնված են արտաքին երևույթների հետևում։ Վերջին օրերին Ֆրանսիայի հրապարակում Արցախի դրոշի շուրջ տեղի ունեցողն հենց այդպիսի դեպքերից է։ Առաջին հայացքից խոսքը կարող է վերաբերել ընդամենը մի դրոշի, մի հրապարակի կամ վարչական որոշման։ Սակայն իրականում խնդիրը շատ ավելի խորն է, որովհետև խոսքը ազգային խորհրդանիշների, պատմական հիշողության և ազգային ինքնության շուրջ ծավալվող պայքարի մասին է։

Եվ դա բնական է, քանի որ ազգերը գոյատևում են ոչ միայն իրենց ֆիզիկական ներկայությամբ, պետական կառույցներով կամ տնտեսական կարողություններով։ Ազգերը գոյատևում են նախ և առաջ իրենց պատմական հիշողությամբ, դարերի ընթացքում ձևավորված ինքնությամբ, արժեքային համակարգով և ազգային նկարագրով։ Ազգը կենսաբանական կամ վիճակագրական միավոր չէ։ Այն պատմական ամբողջություն է, որը միավորում է անցյալի, ներկայի և ապագայի սերունդներին մեկ պատմական շարունակականության մեջ։ Ազգի կենսունակությունը պայմանավորված չէ միայն տվյալ պահին ապրող մարդկանց թվով, ներուժով կամ հնարավորություններով։ Այն առաջին հերթին պայմանավորված է հավաքական այն գիտակցությամբ, որ անհատը պատկանում է իրենից շատ ավելի մեծ մի պատմական ամբողջության, ժառանգում է անցյալի սերունդների ստեղծած արժեքները և պատասխանատվություն է կրում դրանք ապագա սերունդներին փոխանցելու համար։ Հենց այդ գիտակցությունն է, որ բնակչությանը դարձնում է ազգ, իսկ մարդկանց բազմությանը՝ պատմական առաքելություն ունեցող հավաքականություն։

Այդ գիտակցությունը չի ձևավորվում ինքնաբերաբար։ Այն սերնդեսերունդ փոխանցվում և վերարտադրվում է մշակույթի, կրթության, պատմական հիշողության, ազգային ավանդույթների և խորհրդանիշների միջոցով։ Ազգային խորհրդանիշները ազգային ինքնագիտակցության վերարտադրության կարևորագույն գործիքներից են։ Դրանք այն մշակութային և արժեքային հենասյուներն են, որոնց միջոցով ձևավորվում ու պահպանվում են ազգային ինքնությունը, հավաքական հիշողությունը և ազգային հոգեբանությունը։ Դրանց մեջ են խտացված ժողովրդի պատմական փորձառությունը, հաղթանակներն ու պարտությունները, զոհողություններն ու ձեռքբերումները, իդեալներն ու ապագայի տեսլականը։ Այդ պատճառով խորհրդանիշների իրական նշանակությունը երբեք չի սահմանափակվում դրանց արտաքին ձևով, քանի որ դրանց բովանդակությունը ձևավորվում է պատմական հիշողության և արժեքային իմաստի խորքային շերտերում։ Դրանք ոչ թե պարզապես պատկերներ կամ նշաններ են, այլ պատմական հիշողության և ազգային ինքնության կենսունակ կրողներ։ Խորհրդանիշների միջոցով է, որ ժողովուրդը ճանաչում է իր անցյալը, արժևորում իր ներկան և սահմանում իր ապագայի ուղենիշը։

Պետություններն ու ժողովուրդները իրենց պատմության ընթացքում ձևավորում են առանձնահատուկ վերաբերմունք իրենց խորհրդանիշների նկատմամբ, քանի որ դրանք հասարակական կյանքի երկրորդական կամ զուտ ձևական տարրեր չեն։ Դրոշները, զինանշանները, պատմական հուշարձանները, սրբավայրերը, ազգային հերոսների հիշատակը և մշակութային ժառանգությունը գործում են որպես արժեքային համակարգ ձևավորող և վերարտադրող կարևոր մեխանիզմներ։ Դրանք այն գործընթացի բաղադրիչներն են, որի միջոցով հասարակությունը ձևավորում է քաղաքացու ինքնագիտակցությունը՝ նրան ներգրավելով պատմական հիշողության և հավաքական ինքնության համակարգի մեջ։ Այս իմաստով խորհրդանիշները ոչ միայն ներկայացնում են, այլ նաև ձևավորում են հասարակական գիտակցությունը՝ սահմանելով այն արժեքային շրջանակը, որի միջոցով անհատը սկսում է ընկալել իր տեղը պատմության և հանրության մեջ։ Հենց այդ պատճառով էլ խորհրդանիշների համակարգը պատասխան է տալիս ոչ միայն մշակութային, այլև խորքային քաղաքակրթական հարցին՝ ո՞վ ենք մենք։

Ժամանակակից աշխարհում գլոբալացման գործընթացները հաճախ ուղեկցվում են ազգային ինքնությունների հարթեցման և վերաձևակերպման միտումներով, ինչի հետևանքով ժողովուրդները հիմնականում ընկալվում են ոչ թե որպես պատմական և մշակութային ամբողջություններ, այլ՝ առավելապես որպես վարչական կամ տնտեսական միավորներ։ Այս պայմաններում ազգային ինքնության պահպանման խնդիրը ձեռք է բերում նոր խորություն, քանի որ այն այլևս չի սահմանափակվում միայն պետական հաստատություններով կամ քաղաքական կառույցներով։ Այդ գործընթացում ազգային խորհրդանիշները ստանձնում են առանձնահատուկ դեր՝ դառնալով այն մշակութային և հոգեբանական հենասյուները, որոնց միջոցով պահպանվում է պատմական ինքնության շարունակականությունը, վերարտադրվում է ազգային ինքնագիտակցությունը և ապահովվում է դիմադրողականությունը համահարթեցման միտումների նկատմամբ։

Այս խորապատկերում հետաքրքիր է դիտարկել վերջին ամիսների իրանական փորձառությունը, որտեղ պատերազմի պայմաններում ազգային խորհրդանիշների դերակատարությունը ձեռք բերեց առանձնահատուկ ընդգծում։ Ի տարբերություն ներքին քաղաքական տարաձայնությունների, գաղափարական հակասությունների կամ իշխանությունների նկատմամբ տարբեր վերաբերմունքների, ազգային դրոշը վերածվեց համախմբման առանցքային խորհրդանիշի։ Հասարակության տարբեր շերտեր, ունենալով տարբեր պատկերացումներ երկրի ներքին կյանքի վերաբերյալ, հրապարակներում հանդես էին գալիս որպես մեկ միասնական հավաքականություն՝ միավորված ազգային պատկանելության գիտակցությամբ։ Այդ իրավիճակում դրոշը դուրս եկավ քաղաքական իշխանության կամ վարչական համակարգի սահմանափակ ընկալումից և ձեռք բերեց առավել լայն բովանդակություն՝ դառնալով հայրենիքի, արժանապատվության և ազգային պատկանելության խորհրդանիշ։ Այդ կերպ այն վերածվեց հասարակական համախմբման այն առանցքի, որի շուրջ հնարավոր դարձավ ձևավորել միասնական հանրային կամք՝ անկախ ներքին տարաձայնություններից։

Այս օրինակը ևս մեկ անգամ ընդգծում է, որ ազգային խորհրդանիշների կենսունակությունը չի պայմանավորվում վարչական որոշումներով կամ պետական հրահանգներով։ Դրանց ազդեցությունը բխում է այն հանգամանքից, որ դրանք արտահայտում են ժողովրդի պատմական ինքնությունը և հավաքական հիշողության խորքային շերտերը։ Երբ հասարակությունը կանգնած է գոյաբանական մարտահրավերների առջև, ազգային խորհրդանիշները դադարում են լինել պարզապես ներկայացուցչական նշաններ և վերածվում են այն արժեքային առանցքներին, որոնց շուրջ ձևավորվում են հավաքական կամքը, ինքնապաշտպանական ներուժը և հասարակության՝ ճգնաժամային իրավիճակներին դիմակայելու կարողությունը։

Հայ ժողովրդի պարագայում ազգային խորհրդանիշների նշանակությունը ձեռք է բերում առանձնահատուկ խորքային բնույթ։ Հայ ժողովրդի պատմական փորձառությունը տարբերվում է մի շարք այլ ժողովուրդների պատմական փորձառություններից նրանով, որ մենք դարեր շարունակ ստիպված ենք եղել գոյատևել պետականության չգոյության պայմաններում։ Հայոց պետականությունը պատմական տարբեր շրջափուլերում բազմիցս կորցրել է իր շարունակականությունը՝ ենթարկվելով կործանման և պետական համակարգային վերացման։ Սակայն հայ ժողովուրդը պահպանել է իր գոյությունը՝ որպես պատմականորեն շարունակական ամբողջություն։ Այդ գոյության հիմքում գտնվել են ոչ թե պետական համակարգերը, այլ պատմական հիշողությունը, մշակույթը, եկեղեցին, լեզուն և ազգային խորհրդանշական համակարգը, որոնք միասին ապահովել են ազգային ինքնության պահպանությունն ու վերարտադրությունը։

Հայ ազգային ինքնության շարունակականությունը ձևավորվել է այն գիտակցությամբ, որ ժողովուրդը կրում է հազարամյակների քաղաքակրթական ժառանգություն, որի պահպանումն ու փոխանցումը սերունդների միջև հանդիսանում է հավաքական պատասխանատվություն։ Այս պատասխանատվությունը պայմանավորել է պատմական հիշողության ամրագրումը և մշակութային բյուրեղացումը՝ ձևավորելով արժեքային համակարգ, որը գործում է անկախ պետականության առկայությունից կամ բացակայությունից։ Այդ համակարգի միջոցով ազգային ինքնությունը վերարտադրվում է ոչ միայն պատմական փորձառության հիշողությամբ, այլև խորհրդանիշների և իմաստային կենտրոնների շուրջ կազմակերպված մշակութային շարունակականությամբ։

Հետևաբար հայկական ինքնության առանցքային խորհրդանիշները երբեք չեն սահմանափակվել լոկ պետական խորհրդանիշներով՝ ձևավորելով ավելի լայն քաղաքակրթական դաշտ, որում ազգային ինքնագիտակցությունը կառուցվել է բազմաշերտ արժեքային համակարգի վրա։ Այդ համակարգի առանցքային հանգույցները հանդիսանում են Արարատը՝ որպես պատմական հիշողության և քաղաքակրթական շարունակականության խորհրդանիշ, Հայոց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին՝ որպես հոգևոր ինքնության ձևավորող և կրող համակարգ, Վարդանանց հիշատակը՝ որպես հավատքի և դիմադրության պատմական իմաստաբանական հանգույց, Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակը՝ որպես գոյաբանական փորձառության կենտրոնական շերտ, Սարդարապատը՝ որպես գոյաբանական կռվի վճռական հանգույց, Մայիսի 28-ը՝ որպես անկախ պետականության վերականգնման կամքի արտահայտություն, Միացյալ Հայաստանը՝ որպես ապագայի քաղաքական տեսլական և Արցախը՝ որպես ժամանակակից ազգային ինքնության և պատմական իրավունքի իրացման հանգուցային հանգրվան։

Այս խորհրդանիշները արժեքավոր են ոչ միայն իրենց պատմական-խորհրդանշական նշանակությամբ, այլև այն պատճառով, որ դրանք կրում են ազգային գոյության հիմնարար հարցերի պատասխանները։ Դրանց միջոցով է, որ հավաքական գիտակցությունը վերաիմաստավորում է իր անցյալը, ընկալում հաղթահարած փորձությունները և ձևակերպում պատասխանատվության իր ընկալումը ապագայի նկատմամբ։ Ազգի գոյությունը հնարավոր է այնքան ժամանակ, որքան պահպանվում է պատմական հիշողության և ինքնության միջև կենդանի կապը։ Այդ կապի խզումը հանգեցնում է ազգային գիտակցության աստիճանական թուլացման և հավաքական ինքնության քայքայման։

Պատմական փորձը վկայում է, որ որևէ ազգ չի կարող երկարաժամկետ գոյատևել՝ խզելով սեփական պատմական հիշողության հետ կապը։ Ազգային կենսունակությունը պայմանավորված է ոչ միայն ներկայի նյութական կամ քաղաքական ռեսուրսներով, այլև անցյալի հետ շարունակական և կենդանի հարաբերությամբ։ Հիշողությունը, այս իմաստով, կրում է քաղաքական բնույթ, քանի որ այն ձևավորում է հավաքական վարքագծի և ինքնընկալման մոդելը։ Ժողովուրդները գործում են ոչ միայն ըստ իրենց ներկա պայմանների, այլ նաև ըստ այն պատկերացումների, որոնք ունեն սեփական պատմական ինքնության մասին։ Հետևաբար հիշողության շուրջ ընթացող պայքարը իր էությամբ պայքար է ապագայի ձևավորման ուղղության համար։

Դրոշները և խորհրդանիշերը քաղաքական համակարգերում ունեն առանձնահատուկ դերակատարություն, քանի որ դրանք արտահայտում են ոչ միայն պատմական հիշողությունը, այլև հավաքական կամքը։ Դրանք նյութականացնում են ժողովրդի ինքնությունը՝ այն վերածելով գործողության և քաղաքական ներկայության ձևի։ Այդ պատճառով պատմության ընթացքում տարբեր իշխանական համակարգեր մշտապես ձգտել են վերահսկել խորհրդանշական դաշտը՝ գիտակցելով դրա ազդեցությունը հանրային գիտակցության ձևավորման վրա։ Խորհրդանիշների վերահսկումը, ըստ էության, նշանակում է ազդեցություն ունենալ այն շրջանակների վրա, որոնց միջոցով հասարակությունը մեկնաբանում է իր հիշողությունը և ձևակերպում իր ինքնությունը։

Այս գործընթացի էությունը չի սահմանափակվում քաղաքական մարտավարության կամ արտաքին քաղաքականության փոփոխություններով։ Այն ավելի խորքային մակարդակում վերաբերում է ազգային ինքնության խեղմանը։ Գործ ունենք այնպիսի միտման հետ, որի շրջանակում փորձ է արվում վերաձևակերպել այն պատմական ընկալումը, որի միջոցով հայ ժողովուրդը կառուցում է իր ինքնության գիտակցությունը։ Ավանդական ազգային ընկալման մեջ հայությունը դիտարկվում է որպես պատմական շարունակականություն ունեցող ժողովուրդ, մինչդեռ նոր մոտեցումների շրջանակում նկատվում է միտում՝ առաջնային դարձնելու ներկայի ինքնության կառուցումը՝ հնարավորինս նվազեցնելով պատմական հիշողության դերակատարությունը որպես ինքնություն ձևավորող հիմք։

Այս խորապատկերում տեղի ունեցող գործընթացները պետք է դիտարկել ավելի լայն և համակարգային շրջանակում։ Վերջին տարիներին Հայաստանի հանրային և քաղաքական դաշտում նկատվում է ազգային ինքնության բաղադրիչների շուրջ շարունակական իմաստախեղման և արժեզրկման գործընթաց, որը վերաբերում է ինչպես պատմական հիշողության առանցքային շերտերին, այնպես էլ ազգային ինքնության խորհրդանշական համակարգին։ Այդ գործընթացում տարբեր մակարդակներում քննարկման և վերանայման առարկա են դառնում Հայոց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու դերակատարությունը, Հայոց ցեղասպանության հիշողության քաղաքական իմաստավորումը, Արարատի խորհրդանշական նշանակությունը, ազգային պահանջատիրության գաղափարական հիմքերը և Արցախի հարցը։ Այս դրսևորումները, անկախ իրենց ձևերից, միասնական բնութագիր ունեն՝ դրանք առնչվում են ազգային ինքնության կառուցվածքային հիմքերին։

Այս դիտակետից է, որ անհրաժեշտ է դիտարկել Արցախի դրոշի քաղաքական և գաղափարական նշանակությունը։ Այն չի սահմանափակվում վարչատարածքային միավորի ներկայացուցչական խորհրդանիշի դերով, այլ կրում է ավելի լայն պատմաքաղաքական բովանդակություն։ Արցախի դրոշը արտահայտում է ազգային ազատագրական պայքարի ամբողջ մի փուլ՝ ձևավորված ինքնորոշման իրավունքի իրացման շուրջ ծավալված պատմական գործընթացներով։ Այն միաժամանակ խորհրդանշում է ազգային արժանապատվության պաշտպանության գաղափարը, համահայկական համախմբման փորձը և այդ պայքարի ընթացքում ձևավորված զոհողության ու նահատակության պատմական շերտը։

Արցախի դրոշը խորհրդանշական մակարդակում կապված է 1988 թվականի համազգային զարթոնքի հետ՝ այն պատմական շրջանի, երբ հայ ժողովուրդը կրկին հանդես եկավ որպես սեփական ճակատագրի տնօրինող սուբյեկտ։ Այդ ժամանակ ձևավորված պատմական իրողությունը վկայում է, որ ազգային նպատակադրումը կարող է վերածվել համազգային համախմբման առանցքի, իսկ հավաքական կամքը՝ անհավանական թվացող քաղաքական և պատմական խոչընդոտները հաղթահարելու միջոցի։ Այս իմաստով դրոշը ոչ միայն հիշողության կրող է, այլև այդ փորձառության գաղափարական խտացումը։

Այս բոլոր շերտերի միացման կետում է հայտնվում Արցախի դրոշի շուրջ ընթացող գործընթացների ընկալումը, որը չի կարող սահմանափակվել մեկուսացված միջադեպի տրամաբանությամբ։ Այն առնչվում է ազգային հիշողության և ինքնության շուրջ ձևավորվող ավելի լայն պայքարի դաշտին, որտեղ հարցը ոչ միայն խորհրդանիշի ներկայությունն է, այլ այն արժեքային համակարգը, որը փոխանցվում է հաջորդ սերունդներին։ Եթե այդ համակարգը աստիճանաբար թուլանում է, ապա դրան համընթաց թուլանում է նաև ազգային դիմադրողականությունը և հավաքական պատասխանատվության գիտակցությունը։ Վերջնական հարցադրումը, հետևաբար, վերաբերում է ոչ միայն ներկային, այլև ապագայի ուղղությանը՝ արդյոք հայ ժողովուրդը շարունակելու է իրեն ընկալել որպես պատմական շարունակականություն ունեցող ազգային ամբողջություն, թե՞ աստիճանաբար կզրկվի այդ ինքնընկալման հիմքերից։

Պատմական փորձը բազմիցս ցույց է տվել, որ ժողովուրդների ճակատագրական կորուստները սովորաբար չեն սկսվում տարածքների կամ քաղաքական իշխանության կորստից, այլ սեփական պատմության և ինքնության ընկալման աստիճանական խզումից։ Հիշողության շարունակականությունը այս իմաստով դառնում է այն առանցքային պայմանը, որը հնարավորություն է տալիս նույնիսկ կորուստների պայմաններում պահպանել վերականգնման հեռանկարը, մինչդեռ դրա խզումը վտանգում է հենց այդ հնարավորության գոյությունը։

Այս խորապատկերում Արցախի դրոշի շուրջ ընթացող գործընթացները դուրս են գալիս մեկ խորհրդանիշի շրջանակից և վերածվում են հիշողության և մոռացության, ինքնության պահպանման և ինքնամերժման միջև ձևավորվող ավելի խորքային պայքարի արտահայտության։ Նման պայքարներում արդյունքը չի որոշվում միայն քաղաքական ուժերի հարաբերակցությամբ, այլ նաև հասարակության՝ սեփական պատմության նկատմամբ ունեցած հավատարմությամբ և այն արժեքային համակարգով, որը պահպանվում է խորհրդանիշների միջոցով։ Ի վերջո, ժողովուրդները գոյատևում են այնքան ժամանակ, քանի դեռ պահպանում են իրենց հիշողության շարունակականությունը, իսկ հիշողությունը՝ այնքան ժամանակ, քանի դեռ կենդանի են այն խորհրդանիշները, որոնց միջոցով այն դառնում է տեսանելի, փոխանցելի և պատմականորեն շարունակական։

ԱՐԱՄ ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ