Իսկ ի՞նչն է պատճառը, որ ստվերի դեմ պայքարն արդյունավետ չի եղել, և անգամ դրա «աննախադեպ կրճատման» արդյունքում ստվերը «հսկայական» է: 168.am-ի հետ զրույցում այս հարցին ՀՅԴ Բյուրոյի տնտեսական հետազոտությունների գրասենյակի պատասխանատու, տնտեսագետ Սուրեն Պարսյանը պատասխանեց, որ գոյություն չունի երկիր, որտեղ ստվեր չկա, և խնդիրը ոչ թե ստվերի վերացման, այլ տնտեսությունը խթանել կարողանալու մեջ է:

«Սկսենք նրանից, որ ինձ հայտնի չեն վարչապետի պատկերացումները ստվերի ծավալների մասին: Անցած տարի ՊԵԿ նախագահի տեղակալը հայտարարեց, որ, ըստ իրենց ուսումնասիրությունների, ստվերը կազմում է 22-23 տոկոս: Նրանք նաև ասացին, որ վերջին տարիների ընթացքում ստվերը կրճատվել է 2-4 տոկոսով: Ստվերի գնահատման բազմաթիվ մեթոդաբանություններ գոյություն ունեն: Արժույթի համաշխարհային կազմակերպությունը, Համաշխարհային բանկը, մեր Կենտրոնական բանկն իրենց գնահատականն ունեն, ըստ որոնց՝ ստվերն անցնում է 30-40 տոկոսը, բայց պաշտոնապես կա այն թիվը, որը հայտարարվել է՝ 22-23 տոկոս: Եթե վարչապետը նկատի ունի, որ 22-23 տոկոսը դա մեծ, ահռելի ստվեր է, ապա ասեմ, որ մեր ՀՆԱ-ն 14 մլրդ դոլար է, 22 տոկոսը կազմում է մոտ 3 մլրդ դոլար, եթե դա բերենք օրինական դաշտ ու հարկենք, հարկային մուտքերը թող լինեն մոտ 500 մլն դոլար: Այդքան ավել պետական բյուջե մտնելով՝ բյուջեն կամ երկիրը թռիչքաձև զարգացում չեն ապահովելու»,- ասաց Պարսյանը:

Տնտեսագետի խոսքով՝ տնտեսության զարգացումը պայմանավորված է ոչ այնքան ստվերի կրճատմամբ, որքան տնտեսության մեջ ներդրումներով, ինչն այս պահին չի արվում:

«Տնտեսությունը չի աճում ուղղակի, գումար չի դրվում տնտեսության մեջ, փորձում են ամանը մինչև վերջ քերել, ինչ-որ բան ապահովել, աճ ապահովել, բայց դա երկարաժամկետ չեն կարող անել, դրա ռեզերվներն էլ են վերջանում, ստվերի կրճատումն էլ անսահմանափակ չէ, իրենք պետք է մտածեն թռիչքաձև աճի մասին, զարգացման մասին: Կան տնտեսական հետազոտություններ, որոնք ասում են, որ ստվերային եկամուտները վերջում դառնում են օրինական եկամուտներ: Այդ 22 տոկոսի եկամուտները պտտվում, մտնում են օրինական դաշտ, այնպես չէ, որ տնտեսության այդ հատվածը կտրված է օրինական հատվածից: Օրինական հատվածը նաև այդ ստվերի հաշվին է ֆինանսավորվում: Մենք չպետք է գերագնահատենք ստվերի կրճատման խնդիրը, միանշանակ պետք է առաջ շարժվել, բայց շարժվել թիրախավորված: Այս պահի դրությամբ կարող ենք սահուն անցնել, միանգամից չենք կարող բոլորի եկամուտները գրանցել, բայց պատճառ բռնել, որ դրա պատճառով տնտեսական անկման մեջ ենք, սխալ է: Ստվերի որոշակի տոկոս նույնիսկ դրական է համարվում, որը թույլ է տալիս, այսպես ասած, «տնտեսությունը յուղել»: Մենք խնդիր ունենք տնտեսական որակյալ աճ ապահովել, խնդիր ունենք մարդկանց կենսամակարդակը բարձրացնել, իսկ այս ուղղությամբ որևէ ծրագիր, նոր մոտեցում չունի այս Կառավարությունը»,- ասաց տնտեսագետը:

Սուրեն Պարսյանը նշեց, որ Հայաստանի նախորդ տարվա տնտեսական աճը մեծապես պայմանավորված էր ստվերով, որը եկել էր օրինական դաշտ: Տնտեսագետի պնդմամբ՝ այդ աճը հիմքեր չի ստեղծել տնտեսության շարունակական աճի համար:

«Նույն այս Կառավարությունը, որը 2019-ին ապահովել է տնտեսական աճ, և դրա մասին բազմիցս գլուխ են գովում, որ 2007-ից հետո աննախադեպ աճ ենք ապահովել՝ 7.6 տոկոս, դա տեղի է ունեցել նաև ի հաշիվ ստվերի, այդ 7.6 տոկոսի 5 տոկոսը առևտրի և ծառայության ոլորտների հաշվին է տեղի ունեցել, մարդկանց կենսամակարդակը չի աճել, նրանք 2019-ին ավելի շատ ապրանք ու ծառայություն ձեռք չեն բերել, ուղղակի դրանց իրացումը եկել է օրինական դաշտ, ինչը միանշանակ ողջունելի է, բայց դրա հաշվին տնտեսական աճ ապահովել և դրա մասին խոսել՝ որպես բարձր ձեռքբերում, կարծում եմ՝ ճիշտ չէ, և դրա ապացույցը 2020 թվականն է: Մենք այժմ ֆինանսատնտեսական խորը ճգնաժամի մեջ ենք գտնվում: 2019-ի ընթացքում չենք դրել այն տնտեսական հիմքերը, որոնք թույլ կտային տնտեսությանը շարունակաբար աճել: Այս կառավարությունը ձախողել է կապիտալ շինարարական ծրագրերը, որոնք թույլ կտային այս տարի տնտեսական աճ ունենալ: 2020-ը լուրջ խնդրահարույց է լինելու բոլոր առումներով»,- ասաց տնտեսագետը:

Սուրեն Պարսյանի խոսքով՝ մեկ այլ խնդիրն էլ այն է, թե ստվերը տնտեսության ո՞ր հատվածում է, ինչպե՞ս է հնարավոր դա բերել տնտեսական դաշտ, և ի՞նչ օգուտ կստանա դրանից պետությունը:

«Դիցուք, գյուղատնտեսության ոլորտում եթե կա ստվեր, դա բերելով օրինական դաշտ՝ պետությունը ոչինչ չի շահի, որովհետև գյուղատնտեսական արտադրանքն ազատված է հարկերից, եթե ստվեր ունենք սուպերմարկետներում, գազալցակայաններում, հանքարդյունաբերության ոլորտում կամ տնտեսության այլ ճյուղերում, որտեղ նաև որոշակի օլիգարխիկ տնտեսական համակարգեր կան, այստեղ ստվերի կրճատումը կհանգեցնի պետական բյուջեի եկամուտների աճի, տնտեսության զարգացման, և այլն: Եթե գնաս գյուղացուն ասես՝ ինչո՞ւ ես 15-ի փոխարեն՝ 10 կգ միս ցույց տվել, դրանից ոչ մի բան ոչ ոք չի ստանալու»:

Տնտեսագետը փոխանցեց նաև, որ 2017թ. վերջից մինչև օրս 150 հազար աշխատատեղ է դուրս եկել ստվերից, ինչը դրական երևույթ է և մեծացրել է հարկերի ծավալը:

«Այս պահի դրությամբ ունենք ստվերային հատված օրավարձով աշխատող մարդկանց դեպքում, ում աշխատավարձը ֆիքսված է փաստաթղթերով, սիմվոլիկ նշված է, բայց իրականում նրանք օրավարձով են աշխատում՝ բանվորներ, հացթուխներ, իրենց իրական եկամուտները մի քանի անգամ ավելի են: Օրինակ՝ երթուղայինի վարորդներինը նշված է, ենթադրենք, 120 հազար դրամ, բայց իրենք պլանով են աշխատում, պլանը վճարում են, ինչ մնում է՝ իրենցն է: Այստեղ խնդիր ունենք»,- ասաց տնտեսագետը: