2026 թվականի մայիսին ՀՀ արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը և ԱՄՆ պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն Երևանում կայացած հանդիպման ժամանակ նախաստորագրեցին TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity) նախագծի շուրջ ռազմավարական համագործակցության շրջանակային համաձայնագիր, Հայաստանի և Միացյալ Նահանգների միջև համապարփակ ռազմավարական գործընկերության կանոնադրություն և կարևորագույն հանքանյութերի և հազվագյուտ հողային տարրերի արդյունահանման և վերամշակման ոլորտում մատակարարումների ապահովման շրջանակային հուշագիրը։ Արարողությունից հետո հայ նախարարը հայտարարեց, որ Հայաստանի և Միացյալ Նահանգների միջև համապարփակ ռազմավարական հարաբերությունները «այսօր ավելի ամուր են, քան երբևէ: Մենք մտել ենք պատմականորեն աննախադեպ փուլ։ Միացյալ Նահանգների հետ ձեռք բերված բոլոր համաձայնագրերը օգտակար են Հայաստանի համար և աննախադեպ հնարավորություններ կբացեն երկրի համար»:

Լուրերը, որ Հայաստանի ԱՄՆ «արտասահմանյան» գործընկերոջ կարգավիճակը շուտով կբարձրանան «ռազմավարական» կարգավիճակի, շրջում էին դեռ 2023 թվականից: Համարյա միաժամանակ հանրապետության վարչապետը հայտարարեց ՀԱՊԿ-ից երկրի դուրս գալու մասին: Սակայն ընդգծենք, որ Հայաստան-ՀԱՊԿ համագործակցության ճգնաժամը չի առաջացել 2024 թվականին, և չի եղել 2023 թվականի սեպտեմբերյան իրադարձությունների հետևանք: Երևանի հեռանալը ՀԱՊԿ-ի հետ համագործակցությունից ավելի խորը արմատներ ունի: Հայաստանի և ՀԱՊԿ-ի միջև համագործակցության չեղարկումն արտացոլում է Հայաստանի արտաքին քաղաքականության ներկայիս իրողությունները և ստեղծում է նոր մարտահրավերներ Հարավային Կովկասում անվտանգության ապահովման համար: 2007 թ. դեկտեմբերի 25-ին ուժի մեջ մտած ՀՀ ռազմական դոկտրինի տեքստում, որը սահմանվում է որպես Հայաստանի Հանրապետության ռազմական անվտանգության ապահովման ռազմաքաղաքական, ռազմական-ռազմավարական, ռազմատնտեսական և ռազմատեխնիկական հիմունքները ներառող պաշտոնական հայեցակետերի համախումբ, նշվում է. «…ակտիվ և գործնական մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ին և դրա ծրագրերին, անդամ պետությունների հետ երկկողմ ձևաչափով համագործակցությունը… միջազգային ռազմական և ռազմատեխնիկական համագործակցության առաջնահերթ ոլորտներ են»:

Ընդգծենք, որ ՀՀ ռազմական դոկտրինը գործում է և ուժի մեջ է: 2007 թվականին «Ռազմական դոկտրինի մասին» նախագահի հրամանագրի հաստատումից ի վեր փոխվել է գլոբալ և տարածաշրջանային աշխարհաքաղաքական իրավիճակը, և դրա հետ մեկտեղ՝ ազգային անվտանգությանը սպառնացող վտանգները։ Հիշենք, որ Հայաստանի մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ի ձևավորմանը և զարգացմանը սկիզբ է առել 1992 թվականին ՀԱ պայմանագրի ստորագրումից։ Երկրի անդամակցությունը կազմակերպությանը համապատասխանում էր 2000-ականների սկզբին Երևանի տարածաշրջանային և գլոբալ առաջնահերթություններին։ Հանրապետության ակնկալիքները ՀԱՊԿ-ի շրջանակներում համագործակցության վերաբերյալ հիմնված էին ազգային շահերի վրա և ենթադրում էին գործընկերների աջակցությամբ անվտանգության ապահովում։

ՀԱՊԿ-ում Հայաստանի առաջնահերթությունները չորսն էին՝

1. Ռազմատեխնիկական համագործակցություն. ռազմական տեխնիկայի գնում արտոնյալ պայմաններով։
2. Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորում։
3. Աջակցություն Հայաստանի դեմ ագրեսիայի դեպքում։
4. Տարածաշրջանում անվտանգությունն ապահովելու համար կոլեկտիվ մեխանիզմների, այդ թվում՝ խաղաղապահ արձագանքման ուժերի ստեղծում։

Հավաքական անվտանգության պայմանագրի ստորագրումից և ՀԱՊԿ ինստիտուցիոնալ կառուցվածքի ձևավորումից ի վեր Լեռնային Ղարաբաղի հարցը եղել է Հայաստանի քաղաքականության անկյունաքարը։ Երևանը ձգտում էր ամրապնդել իր պաշտպանական կարողությունները, պաշտպանել իր տարածքային սահմանները և կանխել ռազմական գործողությունների վերսկսումը «Առաջին ղարաբաղյան պատերազմից» հետո։ ՀԱՊԿ-ի հետ համագործակցությունից հեռանալու միտումը զուգահեռ էր Արևմուտքի հետ Հայաստանի կապերի զարգացմանը։ 2018 թվականի «Գլխավոր քարտուղարի աթոռի ճգնաժամը» արտացոլեց ՀԱՊԿ անդամների միջև փոխըմբռնման պակասը, մինչդեռ Լեռնային Ղարաբաղում լարվածության սրացումը, որը թափ էր հավաքում 2016 թվականից ի վեր, թափ հաղորդեց նաև Հայաստանի աճող անվստահությանը կազմակերպության նկատմամբ:

2018 թվականին, երբ Նիկոլ Փաշինյանը իշխանության եկավ, ՀԱՊԿ-ից և Ռուսաստանից հեռանալու մտադրություններ իրականում չկային: 2020 թվականին Հայաստանի ղեկավարության հայտարարությունների ենթատեքստը փոխվեց: ՀԱՊԿ-ի քննադատությունը «ավելացրեց» Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների վատթարացմանն ուղղված ընդհանուր միտումը: Դրան զուգահեռ Ռուսաստանի միջնորդությամբ 2020 թվականի նոյեմբերին եռակողմ համաձայնագրի կնքումը և «Երկրորդ ղարաբաղյան պատերազմից» հետո ռուսական խաղաղապահ զորախմբի (ՌԽԶ) տեղակայումը նպաստեցին տարածաշրջանում «անվտանգության վակուումի» շարունակական ընդլայնմանը: 2022 թվականին հայ-ադրբեջանական սահմանին տեղի ունեցած սրացումից հետո ՀԱՊԿ-ի միացյալ շտաբի աշխատանքային խումբը ժամանեց Հանրապետություն՝ իրավիճակը վերահսկելու համար: ՀԱՊԿ-ի աշխատանքային խմբին զուգահեռ, 2023 թվականի հունվարին հայ-ադրբեջանական սահմանին տեղակայվեց ԵՄ քաղաքացիական առաքելություն:

Սակայն նրանց մանդատը բավարար չէր հետագա սրացումը կանխելու համար, որը գագաթնակետին հասավ 2023 թվականի սեպտեմբերին: 2023 թվականի նոյեմբերին ՀԱՊԿ-ը մշակեց հայ-ադրբեջանական սահմանին իրավիճակը կայունացնելու միջոցառումների համալիր ծրագիր, սակայն պաշտոնական Երևանի խնդրանքով այս հարցը հանվեց օրակարգից։ ՀԱՊԿ-ի օգնությունից հրաժարվելուն զուգընթաց՝ ԵՄ քաղաքացիական առաքելության մասնակիցների թվաքանակը մեծացավ (138-ից մինչև 209 անձնակազմ)։ Հայաստանի ՀԱՊԿ-ից հեռանալու վրա արտաքին քաղաքական հանգամանքներից բացի ազդել են նաև ներքաղաքական գործոններ։ Դրանց ազդեցությունը նկատելի է պետական մակարդակով, Հայաստանի ղեկավարության հայտարարություններում և հասարակական կարծիքում։ Հատկապես հետաքրքիր են Եվրասիական բարոմետրի կողմից 2017 և 2019 թվականներին անցկացված սոցիոլոգիական ուսումնասիրությունները։ Դրանց արդյունքները արտացոլում են Հայաստանի ինտեգրացիոն տրամադրությունները և աշխարհաքաղաքական կողմնորոշումը ժամանակի ընթացքում (2012-2019)։ 2019 թվականի տվյալները նշանակալի են՝ հաշվի առնելով քաղաքական ղեկավարության փոփոխությունը 2018 թվականին։ 2019 թվականին, հայ բնակչության ինտեգրացիոն կողմնորոշման ուսումնասիրության համաձայն, հարցվածների 15%-ը կողմ էր ՀԱՊԿ-ին Հայաստանի անդամակցությանը: Նմանատիպ գնահատական է ստացել նաև Հյուսիսատլանտյան վեկտորը: Այս արդյունքները 2024 թվականի ազգային և տարածաշրջանային համատեքստում պրոյեկտելով՝ ՆԱՏՕ-ն փորձում է «նյութականացնել» Հայաստանի հիասթափությունը ՀԱՊԿ-ից՝ որպես անհուսալի գործընկերոջ, որը պատրաստ չէ օգնության ձեռք մեկնելու վճռորոշ պահին։

Հայ-ռուսական հարաբերություններում ճգնաժամն իր հետքն է թողել. Ռուսաստանը կորցրել է հայ-ադրբեջանական խաղաղության գործընթացում մոդերատորի «բացառիկ դերը»: Քաղաքական գրավչության ուսումնասիրության արդյունքները 2012-2015 թվականներին արձանագրում են «եվրոպական համակրանքի» անկում (46%, 38%, 16%, 32%), իսկ ԱՊՀ երկրների նկատմամբ գրավչության բարձր ցուցանիշները (92%, 94%, 88%, 87%): 2017 թվականին այս ցուցանիշները հասել են համապատասխանաբար 34% և 76%-ի: Բարեկամության ինդեքսի առումով, հայ հասարակության կարծիքով կայուն առաջատարներն են Ռուսաստանը (73% 2017 թվականին) և Ֆրանսիան (33% 2017 թվականին) : 2019 թվականից ի վեր «Focus» գործակալությունը ամեն տարի գնահատում է հայ բնակչության վստահության մակարդակը ՀԱՊԿ-ի նկատմամբ: 2023 թվականի հունվարին անցկացված հարցման համաձայն՝ հարցվածների 41.6%-ը կարծում էր, որ ՀԱՊԿ-ին անդամակցելը օգտակար է Հայաստանի համար՝ չնայած ղեկավարության քննադատությանը: Հայ-ադրբեջանական սահմանին ՀԱՊԿ առաքելության դերի վերաբերյալ ապրիլյան հարցման համաձայն՝ հարցվածների 47.8%-ը ՀԱՊԿ առաքելությունը, եթե, իհարկե, այն կայանա, բնութագրել է դրական: 2024 թվականի մայիսի 14-ին Կոպենհագենի ժողովրդավարությունների գագաթնաժողովում վարչապետ Ն. Փաշինյանը հայտարարեց. «…մենք այժմ պաշտոնապես ՀԱՊԿ անդամ ենք, բայց ես հայտարարեցի, որ սառեցրել ենք մեր մասնակցությունը»։ Կազմակերպությանը մասնակցության սառեցման մասին հայտարարությունը Հայաստանի ղեկավարությունը արեց 2024 թվականի մարտին, իսկ մայիսին Երևանը դադարեցրեց ՀԱՊԿ-ի ֆինանսավորումը։

Մեկ ամիս անց խաղադրույքները բարձրանում են, և հռետորաբանությունը ստանում է այլ երանգ. ղեկավարությունը հայտարարում է կազմակերպությունից հնարավոր դուրս գալու մասին։ Նման հայտարարությունները պետք է դիտարկել Հայաստանի արտաքին քաղաքականության ընդհանուր դիվերսիֆիկացիայի և առաջնորդների հայտարարություններին նախորդող իրադարձությունների պրիզմայով։ Հայաստանի համար ներկայիս ժամանակաշրջանը խաղաղության բանաձևի որոնման ժամանակաշրջան է։ Հանրապետության հետագա քայլերը ՀԱՊԿ-ի հետ պայմանավորված կլինեն ներքին և արտաքին գործոններով։ Թվում է, թե անհնար է հաղթահարել այս ճգնաժամը՝ առանց հայկական պետականության ներքին հիմքերը ամրապնդելու։ Կառավարության և հասարակության միջև երկխոսությունը չափազանց կարևոր է այսօրվա պայմաններում։ Ժողովրդական հիասթափությունը բաժանում է հայ հասարակությունը և մեծացնում անվստահությունը կառավարության նկատմամբ։ Խաղաղության հիմքի կառուցումը, որն ունի ընդհանուր հայտարար, այդ թվում՝ ժողովրդի ձգտումները, նախապայման են հասարակության և պետության միջև անդունդի հետագա խորացումը կանխելու համար, որը ներկայացված է կառավարական ինստիտուտներով։ Հաջորդ քայլը կարող է լինել սպառնալիքների վերանայումը և դրանց դեմ պայքարի ընդհանուր վեկտորի բացահայտումը տարածաշրջանային խաղացողների կողմից։ Հայ-ադրբեջանական խաղաղության գործընթացը խոր ազդեցություն ունի։ Դրա արդյունքները կորոշեն Հարավային Կովկասի զարգացման վեկտորը և տարածաշրջանային անվտանգության քաղաքականությունը։

Քաղաքական մտածողության հին հիմքերը վերաձևավորվում են կողմերի միջև։ Երևանն ու Բաքուն ձգտում են կայուն խաղաղություն հաստատել տարածաշրջանում։ Խաղաղության գործընթացին զուգահեռ որոշվում է նաև Հայաստանի արտաքին քաղաքականության ուղղությունը։ Արևմտյան երկրների հետ մերձեցումը կշարունակի լարվածություն առաջացնել Հայաստանի և ՀԱՊԿ գործընկերների միջև։ 2024 թվականի ամռանից սկսվեց ԵՄ-ԱՄՆ-Հայաստան շփումների ինտենսիվ ընթացք. Եվրոպական արտաքին գործողությունների ծառայության կառավարիչ տնօրեն Մայքլ Զիբերտի այցից սկսած, մինչև ԱՄՆ պետքարտուղարի օգնական Ջոն Օ’Բրայենին այցը։ Արևմտյան երկրների հետ Հայաստանի կապերի համապարփակ ամրապնդման ուղղությունը թափ է հավաքում։ Ռուսաստանի հետ հարաբերություններում կարևոր է բաց երկխոսությունը փոխադարձ հետաքրքրություն ներկայացնող հարցերի շուրջ։ Ներկայումս էլ, վաղն էլ հայ-ռուսական համագործակցությանը այլընտրանք չկա։

Ռուսաստանի ընտրությունը որպես Հարավային Կովկասում ապագա խաղաղության բանաձևի բաղադրիչ կնպաստի Մոսկվայի ազդեցության պահպանմանը տարածաշրջանում ուժերի հավասարակշռության վրա։ Ներկայումս ՀԱՊԿ-ի նկատմամբ Հայաստանի քաղաքականության երեք հնարավոր ուղղություններ են հնարավոր՝ հոռետեսական սցենար, իրատեսական սցենար և լավատեսական սցենար։ Համագործակցության զարգացման ուղղություններ՝ առաջին դեպքում Հայաստանի դուրս գալը ՀԱՊԿ-ից։ Երկրորդ դեպքում ՝ հեռավորության պահպանումը ՀԱՊԿ-ի հետ փոխազդեցություններում և Ռուսաստանի հետ հարաբերություններում։ Երրորդ դեպքում ՝ ՀԱՊԿ-ի հետ հարաբերություններում ճգնաժամի հաղթահարումը և Ռուսաստանի հետ համագործակցության ամրապնդումը։

Իրավիճակի ազդեցությունը Հայաստանի քաղաքական կուրսի վրա. հավանական է արտաքին քաղաքականության շարունակական դիվերսիֆիկացիա.

1. Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների վատթարացում. ինչպիսի՞ն է 102-րդ ռազմաբազայի ապագան:
2. ԵՄ և ՆԱՏՕ-ի երկրների ներկայության ընդլայնում տարածաշրջանում:
3. Եվրասիական տնտեսական միության (ԵԱՏՄ) երկրների հետ հարաբերությունների վերանայումը չի կարելի բացառել,
4. քաղաքական անորոշության էքստրապոլյացիա տնտեսական համագործակցության վրա:
5. ԵՄ-ի հետ հարաբերությունների համակարգված զարգացում բոլոր ոլորտներում:

Տարածաշրջանային անվտանգության վրա ՀԱՊԿ-ից Հայաստանի դուրս գալու, կամ դուրս դրվելու ազդեցությունը: Հավանական է 1. Անվտանգության վակուումի ձևավորում: 2. Հայաստանի խոցելիությունը արտաքին սպառնալիքների նկատմամբ։ 3. Իրանի մտահոգությունների աճ արևմտյան և թուրքական ռազմական ներկայության վերաբերյալ։ 4. Ռուսաստանի համար ռիսկեր՝ տարածաշրջանում ՆԱՏՕ-ի ազդեցության ընդլայնման տեսքով (բազաների տեղակայում): 5. «Ուժերի հավասարակշռության» շարունակական փոփոխություն. Ռուսաստանի դերի նվազում տարածաշրջանային գործընթացներում։ 6. ՀԱՊԿ անդամ պետությունների միջև անվստահության մշտական դեֆիցիտ։

Հայաստանի ազգային անվտանգության վրա ազդեցությունը՝

1. արտոնյալ պայմաններով զենքի մատակարարումների դադարեցում։
2. Ռազմատեխնիկական համագործակցության ամրապնդում ԱՄՆ-ի և ԵՄ երկրների հետ։ 1. Ֆրանսիայից զենքի զուգահեռ ներմուծման աճ։
3. Ռուսական սահմանապահ կետերի փակում։

Այս սցենարների իրականացումը կախված կլինի հայ-ադրբեջանական խաղաղության գործընթացի արդյունքից և Հայաստանում ներքաղաքական իրավիճակի դինամիկայից: Համագործակցությունը դրական ուղղությամբ տանելու համար անհրաժեշտ կլինի, որ Հայաստանը և ՀԱՊԿ-ը համակարգեն իրենց ռազմավարություններն ու ջանքերը՝ տարածաշրջանում նոր մարտահրավերներին դիմակայելու համար: Կարևոր է հաշվի առնել բոլոր շահագրգիռ կողմերի շահերը և ձգտել երկխոսության ու փոխզիջման՝ տարածաշրջանում կայուն խաղաղության և անվտանգության հասնելու համար: ՀԱՊԿ կանոնադրությունում ամրագրված նպատակները պետք է մնան անդամ պետությունների համար ուղեցույց սկզբունք՝ անկախ քաղաքական տարաձայնություններից։ Եվ Կազմակերպության նպատակների իրականացման մեխանիզմները պետք է կատարելագործվեն՝ հաշվի առնելով անդամ պետությունների առջև ծառացած մարտահրավերների ողջ շրջանակը։

Սարգիս Սարգսյան

Դրօշակ» թիվ 8 2026թ.