Չափազանց բարդ ու զգայուն հարցի հետ գործ ունենք: Չեք գտնի թեկուզ մի քիչ խելամիտ մարդու, որն անտարբեր անցնի այս խնդրի կողքով:

Չեք գտնի գոնե մի երևելի հայ մտավորականի՝ գրող, բանաստեղծ, փիլիսոփա, գաղափարաբան, նկարիչ ու դերասան, պետական, քաղաքական ու հասարակական գործիչ, որոնք ցավագնորեն չփնտրեն այս հարցերի պատասխանները; Ի դեպ, այդպես է նաև մյուս ազգերի դեպքում, նրանք ևս մեծ եռանդով փնտրել ու փնտրում են իրենց ինքնության եզրերը, իրենց նկարագրի ուժեղ և խոցելի կողմերը: Սակայն մեծագույն ճշմարտությունն այն է, որ անհնար է լիակատար ու համոզիչ բացատրություն գտնել այն հարցին, թե հատկապես ինչպիսին է տվյալ հասարակությունը: Այլ կերպ ասած՝ դեռ կարելի է զգալի վերապահումներով բնութագրել տվյալ էթնոտեսակը, բայց անկարելի է հասկանալ հասարակության սոցիալ հոգեբանական ամբողջական նկարագիրը, նրա մղումները, վախերն ու ներսում կուտակված արատները:

Տարբեր առիթներով մեջբերել ենք մեր մեծերից շատերի՝ Րաֆֆու, Թումանյանի, Նժդեհի, Հայկ Ասատրյանի և ուրիշների՝ հային տրված բնութագրումներից։ Չենք անտեսել ռուսական, եվրոպական և ամերիկյան էթնոհոգեբանների՝ Բենեդիկտի, Լասուելայի, Նիկոլայ Բերդյաևի, Լուրիեի, և այլոց ուշագրավ մտքերից մի քանիսը՝ ազգերի նկարագրի մասին: Եվ այդուհանդերձ, չենք կարող ասել, թե հանդիպել ենք սպառիչ, բավարարող մեկնությունների:

Եզրակացությունը պարզ է՝ եզակի հայցաքը կամ մասը չի կարող ընդգրկել ամբողջը: Հիմնականում, շատ բան խաղաղ ու անճգնաժամ պայմաններում տեսանելի չէ: Այս հարցերում խեղճանում են նաև սոցիոլոգները և քաղաքական մեկնաբանները: Օրինակ, մեր քաղաքագիտական հանրույթը սոցիոլոգների հետ միասին դեռ երեկ պրկել էր իր միտքը և ուզում էր հասկանալ, թե ինչպես Արցախի գլխին փորձանքներ բերած, դիվանագիտությունը տապալած, հայությանը հիմնահատակ պառակտած մարդը 2021 թվականին այդքան ձայն հավաքեց խորհրդարանի ընտրություններում: Այլ ձևերի մեջ, նույնիսկ առավել վատ եղանակներով նույնը կրկնվեց նաև վերջին ԱԺ ընտրությունների ժամանակ:

Ինչպիսի քաղաքական բացատրություններ տրվեն ընտրակեղծարարությանը և իշխանության ապօրինի գործողություններին, միևնույն է, փաստ է, որ նույն անձնավորությունը շարունակում է հաջողել, մնալու անպատիժ: Այս պահին մի կողմ թողնենք նաև այն, որ գործընթացներում շատ լուրջ դերակատարում ունեցան մեզ համար անտեսանելի թուրքարևմտյան և սորոսական ազդեցության կառույցները, կապիտալը: Բայց և տեսանելի իրողություն է հասարակության մի շերտի գրեթե հրեշավոր համակրանքը երկիրը դեպի լիակատար քայքայման տանող մարդկանց հանդեպ: Ըստ սոցիոլոգների՝ հասարակությունը եռաշերտ երևույթ է:

Առաջին շերտը բարձրակարգ, կարգին մարդկանց խումբն է, որը թվով փոքր է: Մարդկանց այս տեսակը գիտի, թե ինչ է հայրենիքը, պետությունը, ազգային ընդհանրական շահը: Առանց ճոռոմախոսության նա իր տեղում անում է իր գործը, եթե տրտնջում է, ապա ուզում է, որ ավելի լավ լինի: Նա ապրում է պարկեշտ մարդուն վայել կյանքով, անհատականություն է և չի հանդուրժում, երբ բռնանում են իր կամքի վրա: Այս խմբի մարդիկ, ի տարբերություն իշխանության մեջ գտնվողների, որոնք անասելի ագրեսիվ են իրենց պայքարում, քանի որ անձնական շահեր են առաջ մղում, ունեն իդեալներ ու սկզբունքներ, բայց նրանք դժվար են համախմբվում: Նրանք լուրջ հարցեր են առաջադրում ու չեն սիրում, երբ մանրապճեղ քաղաքական գործիչները փորձում են ավելի խելոք երևալ, քան կան: Երրորդ շերտը ամբոխի վերածվող անուղեղ զանգվածն է, որն ամենամեծն է, իսկ սրանց մեջտեղում այն խավն է, որը նույնպես մեծ է և հենց նրանից են երբեմն կախված լինում ընտրությունների արդյունքները և հասարակության հիմնարար որակները: Ընդդիմադիր ուժերն իրականացնելով քարոզարշավ, որպես կանոն, համոզված են լինում, որ փայլուն կամ գոնե շատ լավ արդյունքներ են գրանցվելու:

Շփումները հասարակ մարդկանց հետ, երկրում տիրող իրավիճակը և մարդկանց դժգոհությունների տարափը խոսում է դրա օգտին: Բայց ահա արձանագրվում են հուսահատեցնող արդյունքներ՝ քաղաքական ընդդիմադիր գործիչներին դնելով շոկային վիճակներում: Հիմա հարց. ո՞ւր է այն ընտրողը, որը հանդիպումներում զայրացած խոսում էր վիճակը արմատապես փոխելու անհրաժեշտության մասին, և իր հստակ համակրանքն էր արտահայտում լուրջ գործիչների հանդեպ: Բանն այն է, որ նրանք նախընտրական հանդիպումների ժամանակ հանդիպում էին արդեն կողմնորոշված ընտրազանգվածի հետ:

Մյուս զանգվածը այդտեղ չէր, կամ էլ՝ երկակի պահվածք էր դրսևորում: Իզուր չեն ասում՝ հայ մարդուց այդքան հեշտ գլուխ չես հանի՝ մի բան կմտածի, մեկ այլ բան կասի, երրորդին կընտրի: Սա հիմնականում ապաքաղաքական կերպար ունեցող մարդկանց վարքագիծն է: Եթե սրան ավելացնենք վարչական ռեսուրս կոչվող երևույթի հանդեպ կիրառված նենգ ու կեղտոտ վերաբերմունքը, որը նշանակում էր հարցեր լուծել վախ սերմանելով, ապա պարզ կդառնա, թե ինչն ինչոց է: Իշխանությունն ընտրություններից առաջ և ընթացքում արդեն դիրքավորվել էր բռնակալական դիրքերում և վախը մեծ հաջողությամբ օգտագործում էր իբր գործիք՝ իր նպատակներին հասնելու համար: Այնքան ողորմելի են օրվա պաշտոնյաները, որ նրանց բռնակալական հավակնություններն անգամ զավեշտի են նմանվում:

Իզուր չի ասված՝ «Եթե խոտ ես, չխարն էլ կարող է թվալ ահասարսուռ կենդանի» : Այս մարդկանց հարկավոր պահին հուշեցին, թե քանի որ չկան ոչ քաղաքական ու ռազմական, ոչ դիվանագիտական և ոչ էլ տնտեսական արդյունքներ, ապա ճիշտ կլինի զանգվածին պահել վախի մթնոլորտում: Այս համատարած «բռնոցի, ձերբակալոցի ցուցադրոցի և բացթողոցի» խաղը հենց դրան էր միտված: Մի շատ ողորմելի ու վախկոտ անձնավորություն սկսում է սարսափ սփռել իր շուրջը և ողջ երկրում: Արաբ մեծ գրող, նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Ջիբրան Խալիլն իր «Մարգարեն» հանճարեղ ստեղծագործության մեջ «Խրտվիլակը» վերնագրով մի գողտրիկ նովել ունի: – Եվ մարգարեն հարցրեց այգում կանգնած խրտվիլակին, – ասվում է նովելում, – «Լսի՛ր, այ խրտվիլակ, ես հասկանում եմ այգու տիրոջը, որը քեզ այստեղ կանգնեցնելով ուզում է պաշտպանել իր բերքը:

Ես հասկանում եմ անուղեղ թռչուններին ու կենդանիներին, որոնք գլխի չեն ընկնում, որ քո քրջերի տակ ոչինչ չկա: Բայց դու ո՞նց ես համաձայնում քեզնից ոչինչ չներկայացնելով այստեղ կանգնել զոր ու գիշեր: Եվ խրտվիլակն ասաց՝ Դրանք ոչ մի նշանակություն չունեն, կարևորն այն է, որ ինձնից ՎԱԽԵՆՈՒՄ ԵՆ»:

Խորքային առումով չպետք է մոռանանք, որ հասարակության պարզունակ, ամբոխ զանգվածն ահավոր պահպանողական է, և նրա վախերի զգալի մասը բխում են այդտեղից: Կյանքում մտքի և վարքի նման որակները լավ հիմք են մարդկանց մանիպուլացնելու համար: Դեռ Նիկոլո Մաքիավելին էր նկատել, որ երբ մարդուն պահում ես իր փոքրիկ հացի կտորին կառչած, նա դառնում է լիովին կառավարելի: Իսկ երբ այս զանգվածը կշտանում և վերագտնում է իր արժանապատվությունը, այն դառնում է վտագավոր ցանկացած իշխանության համար: Հասարակության այս մեծ հատվածի մյուս գլխավոր արատը պատասխանատվության զգացումի պակասն է կամ իսպառ բացակայությունը: Այդ խոհեմ և կարգին մարդկանց է թվում, թե Արցախի կորուստը բոլորը ծանր տարան: Բոլորովին: Նրա կերը տեղն է, իսկ որդին՝ կողքին, հետևաբար նա տառապելու ուրիշ ի՜նչ պատճառ ունի: Մի քիչ ավելի պահանջկոտ ենք, երբ ասում ենք, թե նա չունի պատասխանատվության զգացում: Բանը նույնիսկ դրան չի հասնում, պարզապես այս հատվածի գիտակցությունը ողորմելի է: Տեսեք, հասարակ մարդ է, սովորական գործի տեր, դժվար կյանքով ապրող: Ոչ մի կերպ չես ասի, թե նա իշխանությունից ակնկալիքներ ունի և կամ կարող է ունենալ: Նա լավ էլ գիտի, որ ՔՊ-ին ու Նիկոլին ընտրելը չի փոխելու իր կյանքը:

Ութը տարին բավարար էր սա հասկանալու համար: Գիտի, բայց գնաց ու հատկապես նրանց ընտրեց: Եթե հրապարակում այլ, առավել արժանավորներ չլինեին, դեռ կարելի էր ինչ-որ կերպ սա հասկանալ, բայց ոչ, նա մի անմիտ բացատրությամբ նախընտրում է իր և երկրի գլխին վտանգներ բերողներին: Սա ունի մի բացատրություն՝ նա բացարձակապես չի գիտակցում, թե ինչ է անում և ինչու: Հավանաբար այս մարդկանց համար չկան պետական ու քաղաքական գործիչների ամենատարրական չափանիշներ: Այսինքն՝ պարզվում է «կուկուռուզ ու պեռաշկի» լափող և ամեն ակնթարթ սուտ խոսող մարդն այս խավի համար առավել ընկալելի ու ընդունելի է: Ինչպես ցույց տվեց կյանքը, մենք սա չգիտեինք, բայց նրան տիկնիկի պես պարացնող դրսի քաղտեխնոլոգները լավ գիտեին: Ստիպված ենք ցավով մտածել, որ ստախոս, ցանկացած բան գլխիվայր շրջող դեմագոգը, անդաստիարակ, ժողովրդական խոսքով ասած՝ լափառոշ, ռեխը աջուձախ շաղ տվող մարդն այս խավի համար գուցե առավե՞լ հոգեհարազատ է ու սիրելի: Ու այս մասին օտար ուժերը ևս լավ գիտեին:

Նիկոլահպատակ պարզ ու բավականին բթամիտ զանգվածին կառավարելու հզորագույն զենքերից մեկը բացասական խոսքն ու տեղեկատվությունն է: Սոցցանցերում դա լավ է երևում: Մտաբերենք, թե ինչ ուժգնությամբ էր աշխատում «Քայլ արա, մերժիր Սերժին» կարգախոս-հրահանգը:

Եթե այդ օրերին հրապարակ նետվեին սեփական թեկնածուին վերաբերող որևէ դրական խոսք ու գովասանք, «հեղափոխական» գործընթացը կտապալվեր կամ չէր ունենա նման ռեզոնանս: Մերժելու խայծն այս խանդավառ ամբոխի գլխավոր կերակուրն էր: Հետագայում «ճաշացանկում» հայտնվում են նախկինները և Ռոբերտ Քոչարյանը: Նրանց տարբեր ձևերով կեղտոտելու տակտիկան ևս արեց իր սև գործն ու սպառվեց: Ամբոխին սնելու համար պետք էր նոր պերսոնաժ, և դրա համար ընտրություններից հետո ընտրվեց Գագիկ Ծառուկյանը: Եթե մի քանի ամիս առաջ իբրև իրավիճակի հանգուցալուծում տեսնում էինք ընտրությունները, ապա ներկայումս դրությունը շատ ավելի փակուղային է, քանի որ իշխանափոխության սահմանադրական ուղին այլևս ականապատ է: Հիմա ասես, շատերն են գլուխներն ափերի մեջ առած մտորում պայքարի այլ տարբերակների մասին:

Հավանաբար կգտնվեն գործընթացների վրա ազդելու նոր եղանակներ: Իսկ այս պահին փորձենք վերլուծել հասարակության երկրորդ շերտի հարցը, որից շատ բան է կախված: Եթե առաջին, խելամիտ հատվածը գիտի իր անելիքը, բայց ցավոք մեծ չէ, իսկ երրորդ՝ կատարելապես ամբոխի դերում է, ապա դժվար երևույթ է մեջտեղի, կամ ինչպես ընդունված է ասել՝ միջին խավը: Այս խավը, որը ևս մեծաքանակ է, ընտրությունների ժամանակ բնավ էլ չէր համակրում Նիկոլին և նրա ՔՊ-ին: Այս խավի մեջ առաջին հերթին պետք է առանձնացնել վարչական ռեսուրս կոչվող հատվածին, բիզնեսի մանր ու մեծ շրջանակներին և այլն: Այս խավի քաղաքական ու ազգային գիտակցությունը ևս, մեղմ ասած, չի փայլում: Նրան հուզում է իր նեղ անձնական շահը՝ դիրքը, աշխատանքը, եկամուտները և այլն: Նա գամված է այս ամենին և ամեն ինչին նայում է այդ պրիզմայով, անգամ եթե երկիրը գտնվում է ճակատագրական ջրբաժանի առջև: Նա խելոք է բավարար չափով, հասկանում է իրավիճակի լրջությունը, բայց ոչ մի պայմանով չի զոհի իր անձնական շահից թեկուզ մի չնչին պատառ: Սա նաև վտանգավոր խավ է, պատեհապաշտ, գիտի ճիշտ պահին շրջվել դեպի ուժեղը կամ զոռբան:

Նա նաև կարող է ազդել գործընթացների արդյունքների վրա նույնիսկ իր չեզոքությամբ ու անտարբերությամբ, իսկ անտարբերությունը խաբուսիկ, բայց սոսկալի զրահ է ցանկացած իրավիճակում: Դեռ հին հույն փիլիսոփաները գիտեին, որ «Անտարբերությունը մահաբեր թույն է, որը գործում է դանդաղ և ի վերջո սպանում է բոլորին»: Այս միջին շերտը նաև անկանխատեսելի է և խիստ հակասական իր արարքներում:

Եթե ուզում ենք հասկանալ նրա գործելու կերպը, չպետք է շատ հեռուն գնալ: Պետք է ընդամենը տեսնել, թե ինչքան և որտեղ է նրա օգուտը տվյալ գործում: Քարոզարշավի բուռն օրերին ինձ հանդիպեցին թվով ոչ քիչ այդպիսի մարդիկ: Նրանք ատում ու արհամարհում էին Նիկոլին և նրա կամակատարներին, բայց հենց նրանց էլ ընտրեցին, թեև մինչ այդ կարող էին ճառել նրանց բերած աղետների մասին: Շատ երկրներում այս հատվածն էլ հենց կանխորոշում է ընտրության ելքը: Սակայն մի տարբերությամբ, որ կախումներն իշխանություններից այնտեղ զգալիորեն թույլ են, և տեղ է մնում մարդու ազատ կամարտահայտության համար, ինչպես և գոյություն ունի հակակշիռների ինստիտուտը:

Ի մի բերելով մեր ասելիքը՝ անենք հետևյալ եզրահանգումները: Հասարակությանը թեկուզ նվազագույն չափով ճանաչելը, թե՛ տեսականորեն և թե՛ գործնականում գրեթե անհնար է: Պետական ու քաղաքական ինստիտուտների թերզարգացվածությունը մեզանում հասարակական խմբերին և անհատներին պահում է ուժեղ կախման մեջ իշխանություններից: Ազգային և պետական մտածողությունը ցավալիորեն զիջում է մարդկանց անձնական շահերին: Արտաքին ուժերի ազդեցությունը ներքաղաքական զարգացումների վրա աղետալի չափերով ուժեղ է և լի է ամենատարբեր վտանգներով: Շահագրգիռ ուժերը մինչև օրս կարողանում են շահարկել անցյալը՝ տեղ չթողնելով ներկայի և ապագայի առողջացման համար:

Աշխարհում տուրբուլենտությունը հասել է իր պիկին, և կարծես ապրում ենք քաղաքական ու էկոլոգիական «մեծ ջրհեղեղի» շրջանում: Մեր հասարակությունը պետք է գիտակցի, թե ինչ է կատարվում աշխարհում, իր շուրջը և երկրում, ձգտի վերափոխվել հիմնահատակ, որպեսզի այսօրվա քաղաքական այլանդակությունների շղթան մեկընդմիշտ կտրվի, և տեղ բացվի առողջ, բանական և արդիական պետության ստեղծման համար: Դա է մեծ ջրհեղեղին դիմանալու միակ ճանապարհը:

Մանվել Մկրտչյան

Դրօշակ» թիվ 8 2026թ.