2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում Սպիտակ տան տիրոջ՝ Դոնալդ Թրամփի մասնակցությամբ կազմակերպված արարողությունը միջազգային PR-արշավներում փաթեթավորվեց որպես «պատմական խաղաղության պայմանագիր»։ Իրականում, սակայն, տեղի ունեցավ հերթական քաղաքական թատերախաղը, որտեղ Հայաստանի գործող իշխանությունները հերթական անգամ հայտնվեցին միակողմանի զիջողի դերում, քանի որ իրավական տեսանկյունից որևէ վերջնական պայմանագիր այդպես էլ չստորագրվեց։

Վաշինգտոնում արձանագրվեց ընդամենը երեք քայլ, որոնցից յուրաքանչյուրն իր մեջ պարունակում է լուրջ ռազմավարական ռիսկեր։ Նախ՝ տեղի ունեցավ «Խաղաղության և միջպետական հարաբերությունների հաստատման մասին» համաձայնագրի տեքստի նախաստորագրում (initialing), ինչն ընդամենը դեռևս 2025 թ. մարտին համաձայնեցված տեքստի տեխնիկական արձանագրում է, այլ ոչ թե իրավական ուժ ունեցող փաստաթուղթ։ Բաքուն սրանով որևէ իրավական պարտավորություն չստանձնեց։ Երկրորդ՝ Ի․ Ալիևի, Ն․ Փաշինյանի և Դ․ Թրամփի՝ որպես վկայի, ստորագրած եռակողմ համատեղ հռչակագիրը զուտ քաղաքական հայտարարություն է, որը չունի միջազգային-իրավական պարտադիր ուժ և Ադրբեջանին չի զսպում նոր ագրեսիայից։ Եվ երրորդ՝ ԵԱՀԿ-ին ուղղված համատեղ դիմումով Մինսկի խումբն ու առնչվող կառույցները լուծարելու հարցը Բաքվի գլխավոր պահանջներից մեկն էր, որով Հայաստանի իշխանությունները սեփական ձեռքերով քանդեցին Արցախյան հիմնախնդրի միջազգային միակ լեգիտիմ ձևաչափը՝ չստանալով ոչ մի իրական անվտանգային երաշխիք։

Օգոստոսի 29-ին ԱՄՆ պետդեպարտամենտի հրապարակած երկկողմ հուշագրերը ևս ակնհայտ են դարձնում շահերի անհամաչափությունը։ Մինչ Հայաստանին առաջարկվում են անորոշ խոստումներ «Խաղաղության խաչմերուկի», արհեստական բանականության կամ էներգետիկայի վերաբերյալ, Ադրբեջանի հետ ձևավորվում է Ռազմավարական գործընկերության խարտիայի հստակ աշխատանքային խումբ։

Անցել է ամբողջ մեկ տարի, իսկ, այսպես կոչված, «խաղաղության պայմանագիրը» դեռևս ստորագրված և վավերացված չէ։ Սա պատահականություն կամ տեխնիկական ձգձգում չէ, այլ Բաքվի հաշվարկված ռազմավարությունը, որով Ալիևը ստացավ իրեն անհրաժեշտ քաղաքական զիջումները, իսկ բուն պայմանագրի ստորագրումը կախված թողեց օդում՝ այն պահպանելով որպես մշտական մահակ և լծակ Հայաստանից նորանոր զիջումներ կորզելու համար։

Նախաստորագրված տեքստը, որը միջազգային հարթակներում փորձ է արվում ներկայացնել որպես «փոխադարձության» վրա հիմնված փաստաթուղթ, իրականում Հայաստանի համար կապիտուլյացիոն բնույթի էական բացթողումների և թաքնված թակարդների մի ամբողջ հավաքածու է։ Թեև թղթի վրա ֆիքսված են 1991 թ. Ալմա-Աթայի հռչակագրով սահմանների փոխադարձ ճանաչումը, ապագայում տարածքային պահանջների բացակայությունը, ուժի կիրառման մերժումը, սահմանից երրորդ երկրի ուժերի դուրսբերումը, անհետ կորածների հարցն ու միջազգային դատական հայցերի հետկանչը, այս ամենը կրում է զուտ հռչակագրային բնույթ։ Ավելին, «սեպարատիզմի» և «էքստրեմիզմի» դատապարտման ձևակերպումները Բաքվի ձեռքին լեգիտիմ գործիք են դառնում Արցախի ինքնորոշման պայքարը հանցագործություն որակելու համար, իսկ միջազգային հայցերից հրաժարումը Հայաստանին զրկում է Ադրբեջանի հանցագործություններն իրավական դաշտում դատապարտելու վերջին լծակից։

Փաստաթղթի ամենավտանգավոր կողմը, սակայն, այն կենսական հարցերի իսպառ բացակայությունն է, որոնք վերաբերում են Հայաստանի անվտանգությանն ու ազգային շահերին։ Տեքստում չկան պայմանագրի կատարման որևէ միջազգային մեխանիզմներ կամ երաշխիքներ, իսկ Ադրբեջանի կողմից օկուպացված հայկական տարածքների ապաօկուպացիայի հարցը նենգաբար տեղափոխվել է անվերջանալի «սահմանազատման» տիրույթ։ Լիովին շրջանցված են Արցախի ժողովրդի՝ իր հայրենիք վերադարձի իրավունքը, Բաքվում պահվող ռազմագերիների ու պատանդների վերադարձը, ինչպես նաև օկուպացված տարածքներում հայկական հոգևոր-մշակութային ժառանգության պահպանման հարցը։

Այս ակնհայտ անհամաչափությունը պատահականություն կամ դիվանագիտական վրիպում չէ։ Միջազգային հեղինակավոր վերլուծական կենտրոնները (EVN Report, International Crisis Group, RAND) այս բացթողումները որակում են որպես առկա ուժային ասիմետրիայի ինստիտուցիոնալացում։ Հայաստանի գործող իշխանությունների զիջողականության հետևանքով ուժեղի դիրքերից հանդես եկող Ադրբեջանը դիտավորյալ բաց է թողել այս հանգուցային հարցերը՝ դրանք պահպանելով որպես մշտական ճնշման և Հայաստանի դեմ հետագա ագրեսիաների լեգիտիմացման գործիք։

Վաշինգտոնյան հռչակագրի ամենավտանգավոր և աշխարհաքաղաքական առումով պայթյունավտանգ նորույթը դարձավ TRIPP-ը (Trump Route for International Peace and Prosperity) կամ «Թրամփի ուղին»։ Սա Սյունիքի մարզով անցնող մոտ 43 կիլոմետրանոց բազմաձև տրանսպորտային երթուղին է, որը կապելու է Ադրբեջանը Նախիջևանին, և որը թուրք-ադրբեջանական տանդեմի պաշտոնական բառապաշարում շարունակում է բացահայտորեն կոչվել «Զանգեզուրի միջանցք»։ Թեև ամերիկյան կողմի պաշտոնական պարզաբանումներով փորձ է արվում ցույց տալ, թե տարածքը մնում է Հայաստանի ինքնիշխանության ու օրենսդրության ներքո, իրականում առաջարկվող մոդելը լիովին իմաստազրկում է այդ ինքնիշխանությունը։ ԱՄՆ-ին 99 տարի ժամկետով բացառիկ զարգացման իրավունք տալը, երկաթուղային, ավտոմոբիլային, էներգետիկ և թվային ենթակառուցվածքների հանձնումը, ինչպես նաև սահմանային մուտքի վերահսկողությունն անհայտ ծագման «մասնավոր օպերատորին» վստահելը Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի փաստացի արտատարածքայնացում է և հայրենի հողի վրա օտարերկրյա կոնցեսիոն ռեժիմի հաստատում։

Ակնհայտ է, որ TRIPP-ը ոչ թե տնտեսական, այլ խոշոր աշխարհաքաղաքական նախագիծ է, որն իրականում ներդրվում է որպես «Միջին միջանցքի» (Չինաստան–Կենտրոնական Ասիա–Կասպից–Հարավային Կովկաս–Եվրոպա) առանցքային օղակ։ Սույն նախագծի բուն նպատակը տարածաշրջանից Ռուսաստանին և Իրանին վերջնականապես դուրս մղելն է։ Հայաստանի գործող իշխանությունները, հանուն կարճաժամկետ քաղաքական գոյատևման, Սյունիքը վերածում են աշխարհաքաղաքական բախման թատերաբեմի։ Թեհրանի և Մոսկվայի համար սա ընկալվում է որպես իրենց կենսական ազդեցության գոտուց դուրսմղում և ուղղակի սպառնալիք, ինչը Հայաստանը կանգնեցնում է Իրանի հետ ավանդական բարեկամական հարաբերությունները վերջնականապես փլուզելու և տարածաշրջանային մեծ պատերազմի մեջ ներքաշվելու իրական վտանգի առջև։

2026 թվականի օգոստոսի 10-ի ԱՄՆ–Հայաստան–Ադրբեջան համատեղ հայտարարությունը, որում փորձ է արվում թվարկել իբրև թե «չափելի արդյունքներ» ու ութ «նշաձողեր», իրականում իշխանական քարոզչամեքենայի կողմից իրականացվող սովորական ինքնագովասանք է և քաղաքական ինքնագնահատական, որը որևէ աղերս չունի ռազմավարական իրականության հետ։

Սահմանային «կայունության» մասին հայտարարությունները զուտ աչքակապություն են, քանի որ մասշտաբային կրակոցների բացակայության ֆոնին սահմանազատումն այդպես էլ մնում է կիսատ, իսկ ադրբեջանական օկուպացիոն զորքերը շարունակում են անպատիժ տեր ու տնօրինություն անել Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի շուրջ 200–241 կմ² հատվածում (Սյունիք, Վայոց ձոր, Գեղարքունիք)։
TRIPP-ի («Թրամփի ուղու») մասով Հայաստանի իշխանությունները բավարարվում են ընդամենը տեղում ինժեներական չափագրումներ անելով, մինչդեռ Ադրբեջանն իր տարածքում գրեթե ավարտին է հասցրել մոտեցող ճանապարհն ու երկաթուղին՝ պատրաստի ենթակառուցվածքով սպասելով հայկական կողմի վերջնական կապիտուլյացիոն զիջմանը։

Ամերիկյան կողմից մատնանշվող «Trans-Caspian Enterprise Fund»-ի 201 միլիոն դոլարն ընդամենը մասնավոր ներդրումների համար նախատեսված ընդհանուր ֆոնդ է, այլ ոչ թե Հայաստանի անվտանգությունն ապահովող իրական ենթակառուցվածք, իսկ ԱՄՆ–Հայաստան երկկողմ «ռազմավարական» հուշագրերն ու արհեստական բանականության գործարանի բացումը չեն պարունակում որևէ ռազմական կամ անվտանգային երաշխիք։

Տարանցման սահմանափակումների «վերացումն» ու Ադրբեջանից մատակարարված 20․000 տոննա նավթամթերքը Հայաստանին էներգետիկ և տնտեսական կախվածության մեջ են դնում Բաքվից, իսկ երկկողմ առևտրի թվերը ցույց են տալիս ծաղրալի անհամաչափություն․ 2026 թ. առաջին եռամսյակում Ադրբեջանից Հայաստան է ներմուծվել մոտ 6 մլն դոլարի ապրանք, մինչդեռ Հայաստանից արտահանումը կազմել է ընդամենը խայտառակ 960 դոլար։

Telecom Armenia-ի և Azertelecom-ի համաձայնագիրը կամ Թրամփի «Խաղաղության խորհրդին» (Board of Peace) միանալը մշուշոտ, իրավական հստակություն չունեցող քայլեր են, որոնց դիմաց հայկական կողմն արդեն իսկ վճարել է ամենաբարձր գինը՝ սեփական ձեռքերով լուծարելով ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը։

Անցած մեկ տարվա իրական պատկերը հետևյալն է․ խաղաղության պայմանագիրը ստորագրված չէ, օկուպացված հայկական տարածքները վերադարձված չեն, Բաքվում պահվող ռազմագերիներն ազատ արձակված չեն, իսկ սահմանազատումն ու TRIPP-ի շահագործումը ծառայեցվում են բացառապես թուրք-ադրբեջանական տանդեմի օրակարգին։

Մեկ տարի անց Հայաստանի ստացած «ձեռքբերումները» հարաբերական շահի տեսանկյունից չափելիս ակնհայտ է դառնում, որ իշխանությունների խոստացած «խաղաղության դարաշրջանը» ընդամենը ռազմավարական թակարդ է, որտեղ իրական անվտանգությունը փոխարինվել է ժամանակավոր ու խաթարված խաղաղությամբ։

Սահմանին մեծածավալ ռազմական գործողությունների բացակայությունը և պատերազմի կարճաժամկետ հավանականության նվազումը հենված են ոչ թե իրավական պարտադիր երաշխիքների կամ սեփական բանակի մարտունակության, այլ բացառապես Ադրբեջանի քաղաքական հաշվարկների և ամերիկյան ժամանակավոր ուշադրության վրա։ Սա անվտանգություն չէ, այլ թշնամու քմահաճույքից կախվածության վիճակ, որը Բաքուն կարող է խախտել ցանկացած պահի։

Արտաքին միջնորդի փոփոխությունը և Ռուսաստանի փոխարեն ԱՄՆ-ի՝ որպես գործընթացի գլխավոր սեփականատիրոջ ներգրավումը, որն իշխանությունները մատուցում են որպես «բազմավեկտոր արտաքին քաղաքականություն», իրականում անվտանգային կախվածության տեղափոխում է մի կենտրոնից մյուսը։ Ընդ որում, դա արվում է առանց ԱՄՆ-ի կողմից որևէ պայմանագրային անվտանգության երաշխիք ստանալու, փոխարենը, տարածաշրջանային մյուս դերակատարների հետ հարաբերությունները վերջնականապես փլուզելու գնով։

Ադրբեջանով բեռնափոխադրումների և նավթամթերքի ներմուծման ուղու մասնակի բացումը, որը ներկայացվում է որպես շրջափակման հաղթահարում, իրականում ունի ծայրաստիճան ասիմետրիկ և վտանգավոր բնույթ։ Սա ոչ թե հավասարազոր տնտեսական համագործակցություն է, այլ Հայաստանի աստիճանական տնտեսական ու էներգետիկ կախվածության հաստատում Բաքվից։

2026 թ. հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրությունները ցույց տվեցին, որ թեև պատերազմի վախի մանիպուլյացիայով իշխող «Քաղաքացիական պայմանագրին» հաջողվեց կորզել 49.89% քվե (64 մանդատ), հասարակությունը նրանց չտվեց 2/3 մեծամասնություն։ Սա նշանակում է, որ ժողովուրդը չի տվել սահմանադրական փոփոխությունների և Ադրբեջանի պահանջով Մայր օրենքը վերանայելու մանդատ։

Վերջապես, TRIPP-ի շուրջ հյուսվող տնտեսական հեքիաթները՝ տարանցիկ վճարների, էներգետիկ ու թվային ենթակառուցվածքների մասին, ընդամենը չիրականացված, պոտենցիալ ու մշուշոտ սցենար են։ Իրականությունն այն է, որ Հայաստանը զրկվում է Սյունիքի նկատմամբ լիարժեք վերահսկողությունից՝ փոխարենը ստանալով անորոշ տնտեսական խոստումներ։

Այս վերլուծության ամենացավոտ ու ռազմավարական առումով կործանարար հատվածը վերաբերում է նրան, թե ինչից է զրկվել Հայաստանը վերջին մեկ տարվա ընթացքում։ Զրկումն այստեղ պետք է հասկանալ ոչ միայն որպես տարածքային կորուստ, որը հիմնականում տեղի ունեցավ 2020 և 2023 թվականների ողբերգական իրադարձությունների հետևանքով, այլև որպես պետության իրավական, քաղաքական ու դիվանագիտական գործիքակազմի կամավոր հանձնում թշնամուն։

Առաջին հերթին տեղի ունեցավ Արցախյան հիմնախնդրի վերջնական միջազգային փակում՝ առանց արցախահայության կենսական իրավունքների պաշտպանության։ Նախաստորագրված տեքստում իսպառ բացակայում են ինքնորոշման, հայրենիք վերադարձի կամ մշակութային ժառանգության պահպանման վերաբերյալ ձևակերպումները։ Իսկ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի լուծարման համատեղ դիմումով Հայաստանի իշխանությունները սեփական ձեռքերով վերացրին այն միակ միջազգային ձևաչափը, որի մանդատը հենց այդ հակամարտության կարգավորումն էր։ Մարդու իրավունքների պաշտպաններն ու միջազգայնագետները սա արդարացիորեն գնահատում են որպես 2023 թվականի էթնիկ զտման և բռնի տեղահանման հետին թվով օրինականացում։

Երկրորդ, ծանրագույն հարվածը միջազգային դատական հայցերի հետկանչման պարտավորությունն է։ Հայաստանը հանձն է առնում դուրս բերել ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանում և այլ ատյաններում ընդդեմ Ադրբեջանի ընթացող հայցերը։ Սա նշանակում է կամավոր հրաժարում Բաքվին իրավական պատասխանատվության ենթարկելուց՝ էթնիկ զտումների, ռազմագերիների խոշտանգումների, ապօրինի կալանավորումների և մշակութային վանդալիզմի համար։

Երրորդը ռազմավարական կարևորություն ունեցող Սյունիքի միջանցքի երկարաժամկետ օտարումն է։ ԱՄՆ-ին 99 տարով տրված բացառիկ զարգացման իրավունքը, թեև ձևականորեն չի չեղարկում Հայաստանի ինքնիշխանությունը, սակայն կտրուկ սահմանափակում է պետության վերահսկողությունը սեփական տարածքի ամենազգայուն հատվածում՝ Իրանի հետ սահմանին։ Սահմանային հսկողությունը «մասնավոր օպերատորին» հանձնելու մշուշոտ բանաձևը մնում է նոր հակամարտությունների աղբյուր, քանի որ Բաքուն մերժում է հայկական սահմանապահների ներկայությունը, իսկ ադրբեջանական կողմի ներկայությունը կործանարար է Հայաստանի համար։

Չորրորդ ռիսկը սահմանից երրորդ երկրների ուժերի դուրսբերման պահանջն է։ Թեև այն առաջին հերթին ուղղված է ռուսական ներկայության դեմ, այն լուրջ հարցականի տակ է դնում նաև Եվրոպական միության դիտորդական առաքելության (EUMA) հետագա գործունեությունը։ Արդյունքում Հայաստանը զրկվում է սահմանին միջազգային «արտաքին աչք» ունենալուց՝ փոխարենը չստանալով անվտանգության որևէ այլընտրանքային երաշխիք։

Վերջապես, տեղի է ունեցել բանակցային օրակարգի աղետալի նեղացում։ Այն ամենը, ինչ մնացել է չստորագրված, Ադրբեջանի թելադրանքով այժմ ձևակերպված է ոչ թե որպես երկկողմ փոխզիջման առարկա, այլ որպես Հայաստանի «ներքին պարտականություն», մասնավորապես՝ Սահմանադրության փոփոխության պահանջ։

Այս գործընթացի ամենակայուն ու անփոփոխ տարրն Ադրբեջանի չդադարող սպառնալիքներն ու անհագ պահանջներն են։ Վաշինգտոնյան բեմադրությունը ոչ թե չեզոքացրեց դրանք, այլ պարզապես վերափաթեթավորեց ու միջազգային հանրությանը մատուցեց որպես «խաղաղության նախապայմաններ»։

Բաքվի կառուցվածքային պահանջների կիզակետում Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխությունն է։ Ալիևը Վաշինգտոնից հետո անմիջապես կրկնեց իր վերջնագիրը․ պայմանագիրը չի ստորագրվի, քանի դեռ ՀՀ Մայր օրենքի նախաբանում հղում կա 1990 թ. Անկախության հռչակագրին։

2026 թ. փետրվարին նա բացահայտ հայտարարեց. «Հենց որ փոփոխությունը կատարվի, պայմանագիրը կարող ենք ստորագրել հենց հաջորդ օրը»։ Իրավական առումով սա բացարձակ ավելորդություն է, քանի որ նախաստորագրված հոդված II-ն արդեն իսկ արգելում է տարածքային պահանջները, իսկ Վիեննայի կոնվենցիայով միջազգային պայմանագիրն ունի գերակայություն ներպետական օրենքների նկատմամբ։ Քաղաքական տեսանկյունից սա Հայաստանի ներքին ինքնիշխանության վրա արտաքին վետո դնելու բացահայտ փորձ է։ Թեև ՀՀ Սահմանադրական դատարանն արձանագրել է, որ Մայր օրենքը տարածքային պահանջ չի պարունակում, Հայաստանի իշխանությունները, ընկրկելով Բաքվի ճնշման տակ, պատրաստում են նոր Սահմանադրություն՝ հանրաքվեն պլանավորելով 2027 թվականին։ Սակայն 2026-ի ընտրություններից հետո չունենալով 2/3 մեծամասնություն՝ հանրաքվեի հնարավոր ձախողումը Բաքվին կտա նոր լեգիտիմ «հիմնավորում»՝ Հայաստանին «պարտավորությունները չկատարելու» մեջ մեղադրելու և նոր ագրեսիա սկսելու համար։

Մյուս առանցքային պահանջը Սյունիքով անցնող միջանցքն է՝ առանց հայկական վերահսկողության։ Ալիևը շարունակում է օգտագործել «Զանգեզուրի միջանցք» թեզը նույնիսկ TRIPP անվան տակ։ 2025 թ. օգոստոսի 26-ին «Al Arabiya»-ին տված հարցազրույցում նա պնդեց, թե ադրբեջանցիները Նախիջևան մեկնելիս «չպետք է իրենց անապահով զգան» և որ իրենք «միայն Հայաստանի վրա հույս դնել չեն կարող»։ Սա ուղղակիորեն հարվածում է Հայաստանի ինքնիշխանությանն ու սահմանային հսկողության սկզբունքին։ Սրան գումարվում են անկլավների վերադարձի միակողմանի պահանջները (մոտ 45 կմ²), այն դեպքում, երբ հայկական Արծվաշենն ու Հայաստանի օկուպացված 200+ կմ² տարածքները Բաքուն հրաժարվում է վերադարձնել։ Ալիևը մերժել է նաև ռազմագերիների ներումը՝ Արցախի ռազմաքաղաքական ղեկավարության ապօրինի դատավարությունները ծաղրաբար համեմատելով Նյուրնբերգյան տրիբունալի հետ, իսկ արցախահայության վերադարձի իրավունքը շաղկապել է, այսպես կոչված, «Արևմտյան Ադրբեջանի» կեղծ օրակարգի հետ։

«Արևմտյան Ադրբեջանի» հետևողականորեն հետապնդվող իրրեդենտիստական նախագիծը փաստում է Բաքվի իրական մտադրությունների մասին։ Չնայած խաղաղության մասին կեղծ հայտարարություններին՝ Ալիևի վարչակազմը պաշտոնապես ու ֆինանսապես հովանավորում է Հայաստանի ամբողջ տարածքը «պատմական ադրբեջանական հող» ներկայացնելու և մինչև 300 000 ադրբեջանցիների «վերադարձի» քարոզարշավը։ Սա բացարձակապես անհամատեղելի է խաղաղության տրամաբանության հետ. Ադրբեջանը պահանջում է փոխել Հայաստանի Սահմանադրությունը՝ զուգահեռաբար պահպանելով տարածքային հավակնություններն ամբողջ Հայաստանի նկատմամբ։

Ադրբեջանի ուղղակի սպառնալիքներն ունեն ինչպես պատմական («Հայաստանը պետք է ընդունի մեր պայմանները, եթե ցանկանում է հանգիստ ապրել 29․000 քառ. կմ-ի վրա»), այնպես էլ հետվաշինգտոնյան շերտ։ Վերջինս ավելի վտանգավոր է, քանի որ քողարկվում է «խաղաղության պաշտպանությամբ»։ Ալիևը բացահայտ սպառնում է, որ Վաշինգտոնյան համաձայնությունից շեղվելու դեպքում Հայաստանը կվնասի իր հարաբերությունները ԱՄՆ-ի հետ, և հայտարարում․ «Եթե Հայաստանը դադարի ճանաչել մեր սահմանները, մենք էլ կդադարենք ճանաչել իրենցը։ Եվ թե ով կհաղթի այդ սցենարի գործադրման դեպքում՝ պատասխանն ակնհայտ է»։

Գործնականում սա հարկադրանքային դիվանագիտություն է (coercive diplomacy), որտեղ սպառնալիքն ինքնին քաղաքական արդյունք է ապահովում առանց մեկ կրակոցի։ Ինչպես Տավուշի հատվածում գյուղերի հանձնման ժամանակ, Փաշինյանի իշխանությունը սեփական զիջումները հանրությանը մատուցում է որպես «պատերազմից խուսափելու» միակ միջոց, ինչն Ադրբեջանին թույլ է տալիս անվերջանալի վերջնագրերով կորզել նորանոր տարածքային ու քաղաքական զիջումներ։

2026 թվականի օգոստոսի 8-ին տեղի ունեցած հեռախոսազանգերի շարքը, երբ Ն․ Փաշինյանը զանգահարեց Ի․ Ալիևին ու Դ․ Թրամփին, իսկ Դ․ Թրամփն էլ իր հերթին խոսեց Ի․ Ալիևի հետ, պատահական շնորհավորական դիվանագիտություն չէր։ Սա հաշվարկված քայլերի շղթա էր, որն ուներ հստակ նպատակներ։ Առաջին հերթին, հայկական ու ադրբեջանական կողմերը փորձում են Դ․ Թրամփին անձամբ կապված պահել այս գործընթացին։ Քանի որ ԱՄՆ-ում մոտենում են միջանկյալ ընտրությունները, իսկ Դ․ Թրամփի վարչակազմը ներքաշված է Իրանի շուրջ խորացող ճգնաժամում, Հարավային Կովկասը նրա համար մնում է սակավաթիվ «մաքուր» արտաքին քաղաքական հաջողություններից մեկը։ Դ․ Թրամփին Նոբելյան խաղաղության մրցանակի համատեղ առաջադրումը և տարելիցի զանգերը ծառայում են հենց այդ անձնական քաղաքական կապն ամրապնդելուն, քանի որ երկու կողմերն էլ հասկանում են՝ գործընթացը կենդանի է միայն այնքան ժամանակ, քանի դեռ այն հանդիսանում է Դ․ Թրամփի անձնական «հաջողության պատմությունը»։

Բացի այդ, սրանով փորձ է արվում հանրային տիրույթում ամրապնդել «խաղաղությունն արդեն կա» կեղծ թեզը։ Եթե խաղաղությունը հայտարարվում է կայացած փաստ, ապա չստորագրված պայմանագիրը ներկայացվում է որպես ձևականություն, իսկ Բաքվի անհագ պահանջները՝ «տեխնիկական մանրամասներ»։ Սա Ն․ Փաշինյանին անհրաժեշտ է ներքին լեգիտիմությունը պահելու համար, իսկ Ի․ Ալիևին թույլ է տալիս ստորագրման լծակը պաել իր ձեռքում։ Զանգերի գործառնական բուն նպատակն էր TRIPP-ի («Թրամփի ուղու») շինարարության մեկնարկի վերահաստատումը թղթից գետնին տեղափոխելը։ Քանի որ Ադրբեջանն իր տարածքում ենթակառուցվածքն արդեն կառուցել է, հայկական հատվածում հապաղումը Բաքվին նոր հնարավորություն կտար Վաշինգտոնի առջև Երևանին մեղադրելու «Թրամփի նախագիծը խափանելու» մեջ։ Հունիսյան ընտրություններից հետո թուլացած մեծամասնություն ստացած Ն․ Փաշինյանի համար սա նաև ներքին ազդանշան էր սեփական ընտրազանգվածին, թե իբր «խաղաղության գիծն աշխատում է»։ Վերջապես, սա Հայաստանի համար Ադրբեջանին ամերիկյան ազդեցության շրջանակում պահելու փխրուն փորձ է․ եթե Ի․ Ալիևը մնում է Դ․ Թրամփի նախագծի մաս, նրա համար ռազմական նոր էսկալացիան դառնում է քաղաքականապես ավելի ծախսատար։

Այս ամենը տեղի է ունենում մի իրավիճակում, երբ Հարավային Կովկասը 2025–2026 թվականներին վերածվել է մեծ տերությունների միջանցքային պատերազմի թատերաբեմի։ Վաշինգտոնը փոխարինել է Մոսկվային՝ դառնալով արտաքին գլխավոր կարգավորիչ, որտեղ TRIPP-ի 99-ամյա իրավունքը և 201 մլն դոլարանոց ֆոնդը ծառայում են որպես ամերիկյան երկարաժամկետ խարիսխ։ Սակայն ռիսկն այն է, որ ամերիկյան ուշադրությունը չափազանց անձնավորված է Դ․ Թրամփի ֆիգուրով և կախված է ԱՄՆ ներքին քաղաքականությունից ու Իրանի շուրջ զարգացումներից։ Ռուսաստանը, թեև կորցրել է միջնորդի մենաշնորհը, չի հեռացել տարածաշրջանից։ Մոսկվան վերականգնել է հարաբերությունները Բաքվի հետ և պահպանում է էներգետիկ ու տնտեսական լծակներ Հայաստանի նկատմամբ՝ խափանելով վաշինգտոնյան ձևաչափը։

Իրանի համար Սյունիքում ամերիկյան ներկայությունը և TRIPP-ի անցնելը իրանական սահմանի անմիջական հարևանությամբ կրկնակի սպառնալիք է՝ դեպի հյուսիս ֆիզիկական կապի կորուստ և ամերիկյան հետախուզական ներուժի հայտնվել իր դարպասների մոտ։ Չնայած Հայաստանի իշխանությունների վստահեցումներին, իրանցի մասնագետները Կապանում փակ քննարկումների ժամանակ վերահաստատել են իրենց լուրջ մտահոգությունները, իսկ ԱՄՆ–Իրան հնարավոր ռազմական առճակատման դեպքում TRIPP-ը կարող է վերածվել ուղղակի ռազմական թիրախի։ Մյուս կողմից, Թուրքիան Ադրբեջանի ռազմավարական թիկունքն է, և Հայաստան–Թուրքիա սահմանի բացումը Անկարան կապել է նույն սահմանադրական փոփոխությունների հետ, ինչ պահանջում է Բաքուն։ Չինաստանը, շահագրգռված լինելով Ռուսաստանը և Իրանը շրջանցող «Միջին միջանցքով», Հայաստանին տալիս է տնտեսական հնարավորություն, բայց միաժամանակ ներքաշում ԱՄՆ–Չինաստան գլոբալ մրցակցության մեջ։ Իսկ Բաքու–Թել Ավիվ ռազմատեխնիկական դաշինքը շարունակում է սահմանափակել Երևանի հնարավորությունները՝ Արևմուտքում Ադրբեջանի նկատմամբ իրավական ճնշում բանեցնելու հարցում։ Արդյունքում Հայաստանը հայտնվել է «հավասարակշռված» քաղաքականություն վարելու անհնարինության առջև. TRIPP-ը, ԵԱՏՄ անդամակցությունը, իրանական սահմանն ու եվրոպական օրակարգը միաժամանակ պահպանելն անհամատեղելի են, և Երևանը վերածվել է միջանցքային պետության՝ առանց որևէ անվտանգային պայմանագրի։

Այս իրավիճակում Հայաստանի առջև ծառացած ռիսկերի քարտեզը ծայրահանդիպական է։ Առաջինն ու ամենամեծ հավանականությունն այն է, որ չստորագրված պայմանագիրը Բաքվի ձեռքին կմնա որպես մշտական լծակ: Սահմանադրության փոփոխությունից հետո Ադրբեջանը կառաջադրի նորանոր պահանջներ՝ անկլավներ, «Արևմտյան Ադրբեջան» և պետական տարբերանշանների փոփոխություն։ Երկրորդ ռիսկը 2027 թ. սահմանադրական հանրաքվեի հնարավոր ձախողումն է, քանի որ հասարակությունը դա ընկալում է որպես Ի․ Ալիևի թելադրանքով գրվող Մայր օրենք, ինչը Բաքվին հնարավորություն կտա վերադառնալու ուղղակի սպառնալիքներին։ Երրորդը TRIPP-ի կառավարման երկիմաստությունն է․ եթե «մասնավոր օպերատորը» հայ սահմանապահներին դուրս մղի, Հայաստանի ինքնիշխանությունը կդառնա ձևական, իսկ լիարժեք հսկողություն պահանջելու դեպքում Բաքուն Երևանին կմեղադրի պայմանավորվածությունը խախտելու մեջ։

Չորրորդ ռիսկն արդեն իսկ իրականություն դարձած փաստ է․ Հայաստանի օկուպացված 200–241 կմ² տարածքների վերադարձի հարցը սառեցված է, և սահմանազատումը կարող է այդ օկուպացիան վերածել «նոր սահմանի»։ Հինգերորդը իրանական հնարավոր հակազդեցությունն է. ԱՄՆ–Իրան բախման դեպքում Սյունիքը կհայտնվի երկու կրակի միջև՝ առանց հակաօդային պաշտպանության։ Վեցերորդը ռուսական հնարավոր խափանումն է՝ գազի գնի, ԵԱՏՄ ճնշումների կամ ներքաղաքական միջամտության տեսքով։ Յոթերորդը կառուցվածքային ամենամեծ ռիսկն է՝ անվտանգության որևէ իրավական երաշխիքի բացակայությունը, քանի որ ամերիկյան ներկայությունը զուտ քաղաքական է, այլ ոչ դաշնակցային, և Դ․ Թրամփի ուշադրության շեղվելուն պես զսպման մեխանիզմը կվերանա։ Ութերորդը ներքին խորացող բևեռացումն է «պատերազմից խուսափելու» և «կապիտուլյացիայի» թեզերի միջև, ինչը թուլացնում է պետության դիմադրողականությունը։ Եվ իններորդը իրավական անպատժելիության նախադեպն է․ դատական հայցերից հրաժարումն ու Մինսկի խմբի լուծարումն աշխարհին ուղերձ հղեցին, որ ուժի կիրառմամբ ձևավորված իրողությունները կարող են օրինականացվել։

Վաշինգտոնյան փաստաթուղթը ո՛չ խաղաղության պայմանագիր է, ո՛չ էլ դասական կապիտուլյացիայի ակտ․ այն անհավասար զինադադարի ինստիտուցիոնալացում է ամերիկյան հովանու ներքո։ Մեկ տարում Հայաստանը ստացել է կրակոցների ժամանակավոր դադար, ԱՄՆ քաղաքական ներգրավվածություն, տարանցման մասնակի բացում և TRIPP-ի չիրականացված խոստում։ Փոխարենը Հայաստանը զրկվել կամ կամովին հրաժարվել է Արցախյան հարցի միջազգային-իրավական շրջանակից, դատական գործիքներից, սահմանների արտաքին դիտարկումից և Սյունիքի ռազմավարական հատվածի նկատմամբ լիարժեք վերահսկողությունից։ Ադրբեջանը չի հրաժարվել սպառնալիքներից, այլ դրանք թարգմանել է «նախապայմանների» լեզվի։

Փաստացի, Ն․ Փաշինյանի 2026 թ. օգոստոսի 8-ի զանգերն այս համակարգի սպասարկումն էին՝ պահել Դ․ Թրամփին որպես երաշխավոր, հայտարարել, թե խաղաղությունն արդեն կա, և արագացնել TRIPP-ի իրականացումը։ Հայաստանի գլխավոր ռազմավարական հարցն այժմ այն է, թե արդյո՞ք այս փխրուն ու իրավաբանորեն չձևակերպված կարգավորումը կարող է վերածվել ինքնիշխանության պահպանմամբ երկարաժամկետ կարգի, թե այն դառնալու է պետականության աստիճանական լուծարման մեխանիզմ։ Պատասխանը կախված է սեփական անվտանգային կարողությունների վերականգնումից, որովհետև ո՛չ հռչակագրերը, ո՛չ Դ․ Թրամփի անունը և ո՛չ էլ Նոբելյան մրցանակի առաջադրումը չեն կարող փոխարինել այն հիմնարար ճշմարտությանը, որ անվտանգության միակ իրական երաշխիքը սեփական ուժն է։

Լիանա Պետրոսյան

Դրօշակ» թիվ 8 2026թ.